Χρονολογία κατασκευής λιμανιού και άφιξης ρεύματος. Η πρώτη τηλεόραση

Δημ: Το ρεύμα στη Δονούσα πρωτομπήκε το `83[…], 1983. Το `86 έγινε ο μόλος.

Λάρα: Την πρώτη τηλεόραση τη θυμάστε εσείς πότε ήρθε;

Δημ: Και η πρώτη τηλεόραση ήρθε με μηχανή, με βεζινομηχανή. Την έφερε ένας γαμπρός μου, μια του πατέρα του και μια του πατέρα μου. Δύο τηλεοράσεις, μια ήταν από δω την πλευρά και η άλλη ήταν απέναντι. Με βεζινομηχανή. Και τότες μάλιστα ήταν ο Άγνωστος Πόλεμος, ένα έργο τότες, το σήριαλ εκείνο και τρέχαν όσοι… οι μισοί… αλλά οι περισσότεροι ερχόταν σε μας, ήταν πιο κοντά εδώ. Γέμιζε το σπίτι μέσα, για να δούνε τον Άγνωστο Πόλεμο. Αυτό ήταν μέσα στο εξήντα τόσο, τη δεκαετία του `60 βέβαια.

Η ενημέρωση γινότανε αν ερχόταν κανένα καΐκι. Ε, και μαθαίνανε έτσι, ο ένας με τον άλλον

Η ενημέρωση για τα γεγονότα. Το πρώτο ραδιόφωνο

Ηλ: Εσείς τώρα, ενημερωνόσασταν για τις εξελίξεις; 

Δημ: Εδώ πέρα;

Ηλ: Ναι.

Δημ: Όχι, όχι, δεν ενημερωνόμαστε τίποτα. Ε, όταν πρωτοήρθε ένα ραδιόφωνο με μπαταρίες υγρές, τρέχαν όλοι να μάθουν, ν` ακούσουνε, να πει τίποτα.

Λάρα: Θυμάστε πότε ήταν αυτό; 

Δημ: Ε, αυτό ήτανε μέσα στο `49, εκεί χάμω.

Λάρα: Και ποιος το έφερε; Η κοινότητα εδώ;

Δημ: Όχι, όχι, το είχε μάλιστα ένας ο οποίος δε ζει τώρα, Μαρκουλής Χρήστος.

Κατ: Ο Φαζάκος;

Δημ: Ναι. Ε, μετά… πήρε κι ο πατέρας μου, είχε με υγρές μπαταρίες ένα τόσο ράδιο.

Λάρα: Το πρώτο ραδιόφωνο πού το βάλατε; Σε καφενείο ή σε σπίτι; 

Δημ: Στο σπίτι, στο σπίτι, δεν ήταν σε καφενείο. Ο καθένας ενημερωνόταν, ας πούμε, μέσα από το… Και ακόμα υπήρχε αυτή η μουσική που υπάρχει και τώρα ακόμα, τα κουδουνάκια που λέγαμε. «Α,» λέγανε κάποιες γυναίκες, «άμα τ` ακούς αυτά τα κουδουνάκια δεν είναι καλό.»

Λάρα: Ποια κουδουνάκια;

Δημ: Είχε μια μουσική εκπομπή το ραδιόφωνο το κρατικό τότες, και την επαναλαμβάνουν και κάπου-κάπου, έτσι με κάτι…[…] Καμιά φορά που το βάζει στις 28 Οκτωβρίου; Σαν εμβατήριο είναι, που μιλάει ο εκφωνητής και λέει, ότι «Μέχρι τώρα αυτή τη στιγμή μίλαγε ο ελληνικός σταθμός, από δω και πέρα πέφτει σε γερμανικά χέρια» κι έβαζε και τη μουσική αυτή. Τέλος πάντων, η ενημέρωση γινότανε αν ερχόταν κανένα καΐκι, γιατί επειδής εδώ το νησί είναι άγονο και είναι πάντα πέρασμα για τη Μέση Ανατολή, όλα τα αυτά με φουρτούνες και με αυτά προσεγγίζανε σκάφη εδώ πέρα, ε και μαθαίνανε έτσι ο ένας με τον άλλον.

Λάρα: Δηλαδή από το πρώτο ραδιόφωνο που λέτε γύρω στο `49 -`50, μαζευόταν ο κόσμος ν` ακούσει ειδήσεις εκεί; 

Δημ: Ε, ναι μαζευόταν στα σπίτια σε αυτά, μαζευότανε.

Λάρα: Α, μετά φέρανε κι άλλοι;

Δημ: Ε, μετά φέρανε κι άλλοι. Ε, ήταν πια το μέσο ενημέρωσης.

Λάρα: Δηλαδή στον πόλεμο δεν είχατε εδώ κάποιο ραδιόφωνο, να μαθαίνετε τι γινότανε;

Δημ: Όχι, όχι. Όχι τίποτα. Πού να μάθεις; Με τίποτα. Ό,τι δηλαδή… αν ερχόταν καμιά βάρκα από Νάξο, από αυτά, ν` ακούσεις κάτι.

Το άρθρο Το ρεύμα στη Δονούσα πρωτομπήκε το `83. Το `86 έγινε ο μόλος εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.

Κατοχή. Η αεροναυμαχία στον Κέντρο. Τραυματίες και πλιάτσικο

Δημ: Πολλά θυμάμαι απ` την Κατοχή. Θυμάμαι δηλαδή την περίοδο του 1944 που συντελέστηκε εδώ μια αεροναυμαχία… Όλα αυτά, ας πούμε, τα θυμάμαι, γιατί, αν ξέρετε, είχε πέσει ένα καράβι στον Κέντρο, γερμανικό, είχε πέσει ένα αεροπλάνο εγγλέζικο εδώ πίσω. Ε, όλα αυτά τα θυμάμαι, γιατί… (Στην) Κατοχή τα παιδιά μας κρύβαν όλους. Μας πηγαίναν απάνω στα βουνά και μας κρύβαν μέσα στις ρεματιές, για να μη γίνει… με το βομβαρδισμό. Θυμάμαι το αεροπλάνο που πέρασε από δω, ένα αεροπλάνο… Όχι, το καράβι κατ` αρχήν, πέρασε το καράβι αυτό προς τον Κέντρο, το οποίο ήταν ένα καράβι φορτηγό επιταγμένο από τους Γερμανούς, «Όριαν» λεγότανε, το οποίο το `χανε φορτώσει είδη ρουχισμού, οικιακά σκεύη, κουζινικά δηλαδή, και ταχυδρομείο. 

Λάρα: Και πού πήγαινε;

Δημ: Αυτό προοριζότανε για τη Μέση Ανατολή, να πάει για το στρατό, τα στρατεύματα του Ρόμελ που εδρεύαν εκεί πέρα. Ε, το πήραν είδηση, γιατί τότες γυρίζαν τ` αεροπλάνα, τα εγγλέζικα, ανιχνευτικά πώς τα λένε; Και κάναν ας πούμε ελέγχους κι αυτά, το πήραν είδηση που κατέβαινε κάτω, ειδοποιάνε μια μοίρα από τη Μάρτα, τότες έδρευε στη Μάρτα μια μοίρα των Άγγλων.

Ηλ: Μάρτα τι ήτανε;

Δημ: Το νησί. Στη Μάρτα κάτω.

Ηλ: Α, Μάλτα.

Δημ: Ιταλία. Κι από κει ήρθανε και το χτυπήσανε. Το χτυπήσαν από δω, το ξεκινάν να το χτυπήσανε και κατ` αρχήν αυτό κάνει στροφή, να `ρτει μέσα στο μόλο εδώ να ν` αράξει ας πούμε, ν` αράξει… τέλος πάντων, να προφυλαχτεί εδώ μέσα, αλλά ήτανε ξύπνιος ο καπετάνιος ή πονόψυχος μάλλο`. Βλέπει το χωριό, σου λέει «Εδώ θα γίνει μακελειό, γιατί να σκοτωθούν οι άνθρωποι που δε φταίνε;» Και το γύρισε και το πήγε στον Κέντρο. Εκεί βέβαια το χτυπήσανε, χτύπησε κι αυτός, βγήκανε όσοι σωθήκανε. Αυτοί που σωθήκανε τραυματίες κι αυτοί, τους φέραν εδώ, συγκεκριμένα πού είναι του θείου του Νικόλα το σπίτι δίπλα που είναι η αποθήκη; Ήταν το παλιό σχολειό εκεί πέρα, το πρώτο σχολειό ήταν εκεί πέρα, του παππού. Εκεί τους περιθάλψανε και θυμάμαι εγώ ως παιδί, που πηγαίναμε εκεί πέρα και μας δίνανε, είχανε κάτι καζάνια τόσα μεγάλα με ρυζόγαλο, μαγειρεύαν οι Γερμανοί και μας δίνανε ως παιδιά δηλαδή, οι Γερμανοί δεν μας πειράξανε… Έγινε λοιπόν η αεροναυμαχία αυτή, χτυπήσαν ένα αεροπλάνο εγγλέζικο, το οποίο κι αυτό πέρασε εδώ χαμηλά, χαμηλά κι έβγαζε καπνό. Έπεσε χαμηλά και δεν προφτάσαν οι άνθρωποι να ρίξουν αλεξίπτωτα και το ρίξαν εδώ στην πλαγιά, πού ναι το τελευταίο σπίτι εδώ; Ακριβώς από πάνω το ρίξανε εκεί. Στη στεριά, απάνω στο βουνό έπεσε και ήτανε τέσσερα άτομα Εγγλέζοι, οι οποίοι δεν έμεινε ούτε κοκαλάκι. Ο κόσμος τότες βέβαια έτρεξε για πλιάτσικο, όπως και στον Κέντρο για το καράβι τρέχανε. Εδώ το καράβι βομβαρδιζότανε, οι άλλοι τρέξανε να μπούνε μέσα, ν` αρπάξουν ό,τι βρίσκανε και τα αεροπλάνα ακόμα βομβαρδίζανε. Τέλος πάντων, δεν έγινε κάνενα ατύχημα από αυτήν την περίπτωση και θυμάμαι που με πήρε η μάνα μου από το χέρι και πήγαμε πίσω εκεί, να δούμε τ` αεροπλάνο, τι είχε γίνει. Και πόσοι άλλοι ήταν εκεί πέρα. Εγώ τώρα, σκέψου μυαλό που το `χα  παιδί, δε βλέπαμε αεροπλάνο πουθενά και της λέω, μήπως είναι μαμά μέσα σ` αυτό το δωμάτιο; Ένα δωματιάκι εκεί χάμω, ένα σταυλί. Ακόμα εκεί πάνω είναι αυτό το σταυλί. Λέω, μήπως είναι εκεί μέσα και… Και όταν πήγα πραγματικά, χέρια, αυτά… κομμένα, απάνω στις λαμαρίνες απάνω στα αυτά… δηλαδή ένα πράμα αηδιαστικό ήτανε. Πήγε ο κόσμος ό,τι βρει… Λάφυρα για οτιδήποτε, για να επιζήσει. Η μητέρα μου τράβηξε εκεί χάμω ένα αλεξίπτωτο, βρήκε ένα αλεξίπτωτο που καιγότανε, το πήρε, το `σβησε, το `κανε εκεί χάμω, επειδής ήτανε και μοδίστρα έφτιαξε ένα φόρεμα της αδερφής μου της μεγάλης. Αυτό το φόρεμα αν υπήρχε σήμερα θα τανε… Και ξέρεις αυτό ήτανε σκέτο μετάξι ε; Πού να υπάρχει, αυτά λέμε, δεν ξέρανε την αξία που μπορεί να `χει, ας πούμε, το κάθε παλιό πράμα και τα… Και τους σκοτωμένους βέβαια τους Γερμανούς τους θάψαν απάνω στην Παναγίτσα ή κάναν έναν ομαδικό τάφο.

Λάρα: Ποιος τους κουβάλησε; Ο κόσμος από δω ή ήτανε οι Ιταλοί;

Δημ: Κόσμος πήγε και κουβάλησε. Ήταν κι από τους ίδιους που ήτανε ζωντανοί, ακόμα και η μητέρα μου με τους γαϊδάρους  μετέφερνε τραυματίες. Επιτάξαν… Ε, τους επιτάξανε… Επιβάλλαν, ας πούμε, ότι… με τι μέσα να τους μεταφέρουν οι ανθρώποι, ας πούμε, σου λέει βοηθήστε, και έτσι κι έγινε. Ε, μετά αφού τελειώσαν τα πράματα πια και αποχωρήσαν όλοι από κει, ήρθαν, τους πήρανε τους τραυματίες. Τους δε σκοτωμένους, τους πήραν μετά από χρόνια. Ήρθαν και…

Λάρα: Α, ήρθαν και πήρανε τα κόκκαλα;

Δημ: Ναι, τα οστά. Και τους Εγγλέζους ήρθαν και τα πήρανε, τους υποδείξαν, ας πούμε, πού είναι θαμμένα και πήγαν και τα πήρανε. Όταν τέλειωσε πια ο πόλεμος. Όταν τέλειωσε ο πόλεμος μετά από…

Λάρα: Και ποιοι ήρθαν; Οι Γερμανοί και τα πήρανε;

Δημ: Ναι, οι Γερμανοί και Εγγλέζοι. Συγγενείς, συγγενείς υποτίθεται ότι ήτανε συγγενείς.

Το άρθρο Η μητέρα μου τράβηξε εκεί χάμω ένα αλεξίπτωτο που καιγότανε, το πήρε, το ΄σβησε, επειδής ήτανε και μοδίστρα έφτιαξε ένα φόρεμα της αδερφής μου της μεγάλης, σκέτο μετάξι εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.

Μέση Ανατολή

Στ: Στη δε Ηρακλειά […] εκεί ήτανε λοιπόν Εγγλέζοι. Είχανε ασύρματο οι οποίοι επικοινωνούσανε και παίρνανε αθρώπους για τη Μέση Ανατολή. Ήταν να φύω κι εγώ, δε σου είπα; Και δε μ` άφησε να φύω η Καλλιόπη, η γιαγιά σου. Πήγε και κρεμάστηκε από πάνω μου, «πού πας;» μου λέει.  Ε, και με πήε πίσω στο δάσκαλο και μου λέει, «Πού πας; Πεινάς;» λέει. «Αυτοί», λέει, «που πάνε, δεν πάνε για ηρωισμό», μου λέει […]. «Είσαι 17 χρονώ παιδί, θα πας», λέει, «στη Μέση Ανατολή, να πας να πολεμήσεις εναντίων των Γερμανών, θα πάς με τους Εγγλέζους, θα ταλαιπωρηθείς» κι έτσι κάθησα. Φύανε πολλοί από δω, αλλά αυτοί πεινούσανε και φύανε, είχε πέσει πείνα εδώ. Το μόνο σπίτι το οποίο δεν πείνασε είμαστε εμείς, […] των δασκάλων και η γιαγιά σου. Οι άλλοι πεινούσανε, μας κλέβανε. Είχαμε εδώ, βάζαμε λάχανα, κουνουπίδια. Κάθε πρωί που ερχόμουνα εγώ, έλεγα «Μπαμπά πήρανε…» «Δε βαριέσαι,» λέει, «πεινάνε.» Έχουμε δεκαοχτώ χρόνια διαφορά με τη γιαγιά, μ` είχε μεγαλώσει και με πήγε τότε η συχωρεμένη στο προπάππου σου το δάσκαλο και τότε μου είπε την παροιμία […], μου λέει «πού πας;» Μου λέει. «Θα γίνεις ήρωας, θα πας στη Μέση Ανατολή; Αυτοί», λέει, «που πάνε, αυτοί πεινάνε. Εσύ, δοξα τω θεώ, έχουμε τα πάντα.» Και πράγματι στην Κατοχή δεν πεινάσαμε. Τα δύο σπίτια τα δικά μας και στην Καλοταρίτισσα.   

Το άρθρο «Θα πας», λέει, «στη Μέση Ανατολή να πολεμήσεις εναντίων των Γερμανών, θα ταλαιπωρηθείς» κι έτσι κάθησα εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.

Στοιχειωμένες μέλισσες. Στοιχειωμένα λεφτά

Σ: Μέλισσες, κι αυτές τις στοιχειώνουνε. Το ξέρεις ότι είχε πρώτα πολλά απάνω. Είχεν και ΄χει. 

H: Και τις μέλισσες δηλαδή πώς τις στοιχειώνουνε; […]

Σ: Λόγια βάζουνε, λόγια βάζουνε.

Κ: Έχετε ακούσει εσείς κάποια από αυτά τα λόγια; Ξέρετε τίποτα από αυτά; […]

Σ: Ε, ήκουα καμιά φορά να πούμε τους παλιούς. […] Μια φορά ήτο, λέει, ένας εις στην Αμοργό μας ήλεεν ο πατέρας μου. Ήτον ένα φτερό, μες στο φτερό αυτό ήτον η μέλισσα. Βούταγε, λέει, το μέλι, γέμισεν η σπηλιά εκεί μέσα είχε το μέλι. Αλλά ήτον όμως σου λέει ένα χάος. Λέει λοιπόν ο ένας στον άλλον, ρε πάμε να κάνουμε απόφαση να την τρυήσωμε; Τον ήδεσε λοιπόν, λέει, αυτόν από τη μέση. Ηκατέβειν, να πούμε, κάτω με το ντενεκέ. Τον ηγέμισεν τον ντενεκέ, τον λέβαρεν απάνω το ντενεκέ το μέλι. Λέει, να ξανακατέβω. Και του δώσαν, λέει φτάνει, ακούει, φτάνει. Με το φτάνει ηχάθηκεν, ηχάθηκεν δε φάνηκε καθόλου.

Κ: Ο άνθρωπος;

Σ: Ναι ούτε τον εβρήκανε καθόλου. Είχανε μια φορά, τώρα δεν το βλέπουνε, το βλέπαμε πολλές φορές, πηαίναμε στ΄αλώνια που αλωνεύγαμε το βράδυ, που άμα ΄θελε να ΄ναι έτσι το φεγγάρι, είχε, λέει, λεφτά πολλά, που τα ΄χανε στοιχειωμένα. Και τα βλεπες λοιπό κάθε βράδυ το φως, το φως. Κι ήκουα  λοιπόν τους παλιούς, που λέασι: Να λέει που βόσκουν και τα πρόβατα, βγήκε, λέει, πάλι το… Τι είναι λέω αυτό; Λέω του πατέρα μου, ήντα λέω είναι αυτό; Αυτό μου λέει είναι λεφτά και τα ΄χουνε στοιχειωμένα. Έχουν πει λόγια. Τρία αδέρφια θα πάνε, τα δυο θα το κερδίξουνε, το άλλο θα το πνίξει. Αν πρόκειται, λέω, για να πας, να χάσεις τον… Να λείπουνε. Ε, τώρα αν δε βάλωμεν τη βάση, δε θα τα ΄χουνε βρει σκαμμένα. Είχε στηρίγματα πολλά. […] Έχει η Ντονούσα πολλά απάνω […]. Στου μαστρο Γιάννη εκεί κάτω εκεί πέρα […], μας ήλεεν ο μακαρίτης ο Μαρινάκης, ότι ηβλέπασιν ένα φως από πάνω από το μαυρόχορτο [?] το δικό μας και ήσβυνε μες στο λάκωμα. Τι είναι λέει αυτό, τι είναι; [ch-] Ήτανε κλέφτες, είχανε τρία μάρμαρα. Ησκάψανε [ch-], του λέσιν ότι αν τα ΄βρεις λέει χαλάλι σου. Ε, ηπήε, λέει, ο συχωρεμένος ο παππούς λέει ήβρεν το ένα, το ΄βγαλε. Βγάλει το άλλο, τίποτι. Έπρεπε να βγάλει και το τρίτο. Το παράτησε λοιπό. Σε λίγον καιρό να η κλεφτουριά. Και του λέει, ε, μπάρμπα ήβρες τα…; Λέει, όχι, λέει ηπήαμε μα δεν τα βρήκαμε. Λέει και πόσα μάρμαρα ήβγαλες; Λέει, δυό. Λέει, δώσε μας ένα φτυάρι και μιαν αξίνα. Και πάνε και τα βρίσκουνε. Για να τα ΄βρεις και τι χαλάλι σου και δεν του δώκανε τίποτι. Κάτω στο μύλο, το μύλο τον κάτω μύλο. Είπαν πως τα ΄βρε ο γέερο Μυλωνάς. Του το ΄πανε, το ΄ξερε. Λέει, αν τα  ΄βρεις λέει… Αυτοί βλέπεις ήταν απ΄τα κλεφτουριά, ήτανε τότες ήτονε κλεφτουριά. Τα κλέβγανε και τα χώνανε κι άμα τα βρίσκανε. Ε, δεν ήρτασι, τα βρεν ο γέρο Μυλωνάς. Μπορεί να βρεις καϋμένη τέτοια… Αλλά πρέπει να προσέχεις. Αν σε προδώσουνε, αλοίμονο. […] Μερικοί που βλέπεις και λες και είναι… Πόσα βρίσκουνε κάτω στα νησά… Πόσα…

Η: Οι κλέφτες αυτοί θεία τι ήτανε;

Σ: Ήτανε κλεφτουριά, κλέβανε. Τότες δεν υπάρχανε συγκοινωνίες τότες, σαν τηλέφωνα που υπάρχουν τώρα. Τα χρόνια εκείνα δεν υπάρχανε. Και πηαίναν λοιπόν μες στην Ανατολή, ηφορτώνανε καϊκια, κλέβγανε των ανθρώπων τις αγελάδες, ό,τι βρίσκανε. [ch-] αφού δεν υπάρχανε… Ακόμη και τώρα τα κάνουνε αυτά.

Κ: Δονουσιώτες δηλαδή ήτανε ή από άλλα…;

Σ: Όχι παιδάκι μου, ξένοι […], ξένοι, ξένοι. Ξένη κλεφτουριά. […] Τα πουλούσανε να πούμε. Μια φορά είχανε ενούς Αξιώτη ένα βούδι κλεμμένο. Το φέρασι λοιπό εδώ, εγώ δε το θυμούμαι, μου τα ΄λεγεν η αδερφή μου και της Ελευθερίας ο πατέρας του λένε, μπορείς να μας κρατήσεις αυτό το βόδι ώσπου να γυρίσωμε να το πάρωμε; Ε, το κράτηξε. Του λέει λοιπόν ό πατέρας μου, του λέει Μιχάλη πρόσεξε, του λέει, πρόσεξε καλά γιατί… Μη σε… Σε λίγες μέρες να ο Αξιώτης. Λέει ποιος είναι ο Μιχάλης ο Σιγάλας, λέει του πατέρα μου. Λέει, είναι αδερφός μου. Αδερφός σου; Το βόδι λέει που πήρε, πού το ΄χει; ήρθεν λοιπόν, το ΄χε από πίσω στις που λέμε Χειλούτες [?]. Είχαν ένα καζάνι μεγάλο και εκεί λοιπό το πότιζε. […] Ήρτε λοιπό, σε λίγες μέρες ήρτεν η κλεφτουριά και το πήρε. Το προδώσανε λοιπό, έρχεται ο Αξιώτης, τι έκανες το βόδι μου; Λέει, εγώ δεν ήξερα, μου το ΄φηκε λέει πως ήθελε να γυρίσει να το πάρει. Εγώ λέει ηνόμιζα ότι το… Του λέει, άντε τώρα πλήρωσέ το εσύ. Και πουλεί μια αγελάδα δικιάν του και δεν ξέρω πόσα ήδοκε ρέστα. Ηκάνανε πρώτα πράγματα… 

Το άρθρο Πηαίναν μες στην Ανατολή, ηφορτώνανε καΐκια, κλέβγανε των ανθρώπων τις αγελάδες, ό,τι βρίσκανε… εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.