Εμπόριο κρεμμυδιών

Μ: Οι ντόπιοι πώς σας υποδεχτήκανε εκείνη τη χρονιά;

Φ: Οι ντόπιοι ήτανε άνθρωποι… η προσωποποίηση της αγαθοσύνης. Ιδίως εμείς, έχοντας εμπειρίες από Ναξώτες παμπόνηρους -οι οποίοι Ναξώτες τους κοροϊδεύανε αγρίως και τους εκμεταλλευόντουσαν. Γιατί το μόνο που παρήγαγε η Δονούσα ήτανε κρομμύδια, τίποτ` άλλο. Ερχόντουσαν λοιπόν οι Ναξώτες ψαράδες κυρίως, και Κουφονησιώτες, και τους παίρνανε για… όχι ένα κομμάτι ψωμί, για τίποτα, τα κρομμύδια. Τα οποία οι άνθρωποι τα κουβαλούσαν και από πάνω προς τα κάτω. Και τους τα παίρνανε δηλαδή… Μα αν σ` εμάς… Εμάς πιο πολλά μας τα δίναν έτσι, αλλά αν εμάς… Τους λέγαμε, «κάτι θα πάρετε». Εκείνοι τους κοροϊδεύανε και τους τα παίρνανε για το τίποτα, και μου φορτώνουν τα καΐκια κρομμύδια… Τους στείλανε δεν ξέρω, κάτι ψάρια, ούτε ξέρω τι κάνανε, κι εμείς να τους λέμε με τρόπο, μην τους τα… τόσο, ξέρω γω, και δε μας ακούγανε. Ήτανε η προσωποποίηση, σας λέω, της αγαθοσύνης αυτοί οι άνθρωποι.

Το άρθρο Ερχόντουσαν οι Ναξώτες ψαράδες κυρίως και τους παίρνανε για τίποτα τα κρομμύδια εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.

Η πρώτη επαφή των αρχαιολόγων με το Βαθύ Λιμενάρι

Φ: Και κάποια στιγμή, πώς, ποιος μας είπε, αυτό δεν μπορώ να το θυμηθώ, πήγαμε στο Βαθύ Λιμενάρι. Και δεν πήγαμε περπατώντας, πήγαμε με… γιατί είχαμε το πλεούμενο.

Β: Είχατε κάποια πληροφορία από κάποιον δηλαδή, ότι υπάρχουν αρχαία στο Βαθύ Λιμενάρι;

Φ: Ναι, δεν μπορώ να θυμηθώ όμως πώς. Τώρα, ο Ρος το λέει ότι πήγε κατά κει; Εμείς πήγαμε, μας είπε; Δεν μπορώ να θυμηθώ. Και πάμε στο Βαθύ Λιμενάρι, βγαίνουμε επάνω, περπατάμε ως τη μύτη, όπου έκπληκτοι αρχίζουμε και βλέπουμε αρχαία! Φαινότανε τ` αρχαία. […] Ήταν επάνω. Εκεί υπάρχει κι ένα πολύ μεγάλο πρόβλημα στο Βαθύ Λιμενάρι, έχει πολύ ενδιαφέρον δηλαδή, είναι απ` τους μοναδικούς οικισμούς στο Αιγαίο, αν αξιωθώ κιόλα και το δημοσιεύσω, ανεξάρτητα από την πολύ σπουδαία κεραμική που μας έδωσε -και είναι σπουδαία γιατί στο Αιγαίο και γενικότερα στην Ελλάδα οικισμοί δε βρίσκονται. Διότι είναι πάρα πολλά τα νεκροταφεία, ψάχνουν τα νεκροταφεία, παντού υπάρχει αρχαιοκαπηλία, οπότε οι αρχαιολόγοι ψάχνουμε πιο πολύ νεκροταφεία για να σώσουμε τ` αρχαία, κι είναι πολύ λιγότεροι οικισμοί. Και οικισμοί κιόλας αυτής της εποχής, γεωμετρικής εποχής, δεν υπάρχουν […] και περιτειχισμένο κιόλα. Υπάρχει ένα, έχει βρεθεί στη Χίο στο Εμπορειό, πάλι σε ένα ακρωτήρι, και δεν έχουμε άλλο γεωμετρικής εποχής στο Αιγαίο, δεν υπάρχουν άλλα. Λοιπόν πάμε, πάμε και βλέπουμε… ήταν αυτοί οι δύο οι εργάτες οι Ναξώτες που σας είπα, οι Χωραΐτες, πάρα πολύ καλοί, ιδίως ο ένας ο Πέτρος έπιανε το μάτι του πάρα πολύ, λέει «Τρεχάτε, τρεχάτε εδώ, να δείτε, έχουμε αγγεία!» και μέσα σε στρώματα από στάχτες. Βέβαια είχε βρεθεί ένα πολύ μεγάλος λάκκος προς την ανατολική πλευρά, με στάχτες, το οποίο είναι μεγάλο πρόβλημα τι είναι αυτό το πράγμα. Τότε δεν ξέραμε και καλά-καλά δηλαδή κιόλα, άσχετο τώρα που βρέθηκαν άλλα πράματα και μπορεί να σκεφτεί κανένας γι` αυτό, εγώ θέλω να πάω να μείνω μια-δυο μέρες να μελετήσουμε τον χώρο και με άλλους συναδέλφους, ιδίως αρχιτέκτονες, γιατί δεν έχει πάει αρχιτέκτονας εκεί, παρά μόνο που πήραμε μια φορά πριν 7-8 χρόνια να επιβεβαιώσουμε αν είναι σωστή η τοπογράφηση αυτή. Όπου λέει ο Πέτρος, «Τρέξτε, ελάτε, βγάζουμε αρχαία!» Αρχίσαμε λοιπόν να βγάζουμε αρχαία, η ώρα ήτανε κατά τις δυόμισι-τρεις […] και βγάζουμε κομμάτι κι ένα από αυτά τα αγγεία τα πολύ ωραία που σας έδειξα τα μεγάλα, είναι από αυτή την πρώτη χρονιά, πριν απ` την ανασκαφή δηλαδή. Βγαίνουν κομμάτια, κοιτάμε, εμείς νομίζαμε ως συνήθως, προϊστορικά βρίσκαμε. Βρε δεν είναι προϊστορικά, βρε τι είναι αυτά, τα καθαρίζαμε έτσι, προϊστορικά δεν είναι. Πω,πω, τι `ναι αυτό το πράμα! Εντωμεταξύ ένα μεγάλο νεκροταφείο που έχω βρει εγώ στη Νάξο πολύ σπουδαίο, δεν είχε βρεθεί. Ήταν ακόμα πριν αυτό. […] Θέλω να πω, ήτανε πρωτοφανή πράγματα αυτά που βλέπαμε τότε. Βρε γεωμετρικά, κι από μεγάλα αγγεία…

Θυμάμαι που είπανε, αυτά τώρα θα είναι για μας και τα παιδιά μας, θα τα θυμόμαστε

Η συγκίνηση των αρχαιολόγων

Φ: Όλη, όλη η περιοχή, ήταν το θέμα ότι γινόταν ανασκαφή εκεί. Δηλαδή και δεν εννοώ μόνο τη Δονούσα, εννοώ και τα γύρω νησιά, μετείχαν όλοι. Οι δε άνθρωποι, στο τέλος που τους έβγαλε λόγο ο Τσάκος και τους είπε «Ξέρετε, είναι σπουδαίο…» […] Οι άνθρωποι ήτανε πάρα πολύ ενθουσιασμένοι ότι μετείχαν σε κάτι τέτοιο, και θυμάμαι που είπανε, «Αυτά τώρα θα είναι για μας και τα παιδιά μας, θα τα θυμόμαστε…» Πώς είπανε; Όχι σαν παραμύθι… Είπανε κάτι που μας είχε συγκινήσει πολύ. […] Έλεγαν παράδοση […], κάτι σαν παραμύθι και παράδοση και όλο αυτό. «Θα το θυμόμαστε εμείς και τα παιδιά μας αυτό το πράγμα.»

Το άρθρο «Τρέξτε, ελάτε, βγάζουμε αρχαία!» εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.

Εργάτης στην ανασκαφή. Το νερό από την πηγή του Μερσηνιού.

Φ: Νερό δεν είχαμε κι είχαμε ένα παιδί, το Γιώργο. Τώρα θα ζει φαντάζομαι. Θα ζει φαντάζομαι… Τότε θα `ταν 16-17 χρονώ, πανύψηλος, πελώριος. Τα πόδια του ήταν πενήντα εκατοστά και ξέρω ότι ο φύλακας του `λεγε, «Γιώργο, βρήκαμε μες στην πόρτα, του σπιτιού, τα δυο πόδια του Γιώργου ενωμένα!» Γι` αυτό ξέραμε πενήντα εκατοστά! Ο οποίος Γιώργος, η μόνη του δουλειά που τον είχαμε ως εργάτη, ήταν να μας κουβαλάει νερό. Το νερό ερχόταν απ` την Μερσίνη και υπήρχε… δεν ξέρω ακόμα αν αυτό ισχύει, ότι το νερό αυτό ερχότανε από μία πηγή απ` την Ικαρία. Το νερό ήταν πάρα πολύ ωραίο και εδώ που τα λέμε, στις Κυκλάδες για να έχεις και νερό έτσι, δεν είναι κι εύκολο. Λοιπόν κι ο Γιώργος μας έφερνε νερό. Τον φωνάζουν όλοι Γιώργαρο κι ήτανε σας λέω… ήταν – δεν ήταν 16 χρονώ, 17 μπορεί. Όχι, ήταν 18, ναι γιατί πήγε να περάσει … περιοδεύων. Και είχε έναν γάιδαρο, τα κουβάλαγε με το γάιδαρο. Δεν ήταν μουλάρι, ήταν γάιδαρος κι ανέβαινε-κατέβαινε ολημερίς, κουβαλούσε νερό. Δηλαδή, τις ώρες εργασίας του εργάτη ας πούμε, αυτός κουβαλούσε νερό. Αλλά το γάιδαρο τον είχε… ήτανε φίλος του, ήταν ο άνθρωπός του, και του μίλαγε. «Μην πας από δω θα χτυπήσεις τα πόδια σου, κάνε εκείνο» κι όταν τον σύγχιζε πολύ ο γάιδαρος, του λεγε: «Να σου δώσω δυο…», όχι σφαλιάρες… τώρα δε θυμάμαι τι τέλος πάντων. Αλλά δεν του λεγε θα σου σπάσω τα μούτρα. Του λεγε θα σου σπάσω τα μάτια. Τώρα, γιατί θα του σπαγε τα μάτια; Εμάς ήτανε […] που τον ακούγαμε… Είχε και μια φωνή βροντερή! «Ε, θα σου σπάσω τα μάτια!» κι ανέβαινε ο Γιώργος.

Το άρθρο Νερό δεν είχαμε κι είχαμε ένα παιδί το Γιώργο να μας κουβαλάει νερό εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.

Οι τηλεφωνικές επικοινωνίες των αρχαιολόγων

Φ: Φτάνουμε τώρα στο τηλέφωνο και στο χωριό. Ξεκινάγαμε βέβαια μιάμιση ώρα με τα πόδια. Να ξέρετε πόση είναι η διαδρομή. Όπου πιάναμε το τηλέφωνο και αρχίζαμε ξέρω γω να προσπαθούμε να συνεννοηθούμε με τη Νάξο, να μας φέρουν ψωμί. Αλλά τα τηλέφωνα τότε ήταν τα χειροκίνητα, πρώτον. Και ορισμένα που δεν είναι τα χειροκίνητα κι είναι τα πιο μοντέρνα πάλι έπρεπε να συνδεθείς με ένα κέντρο, για να σε συνδέσουν εκεί που ήθελες. Όμως τότε με το να μην υπάρχουνε τηλέφωνα τέλος πάντων και τηλεφωνικά κέντρα, τα τηλέφωνα όπου μπορούσες να μιλήσεις ήτανε είτε σε καφενεία είτε σε μπακάλικα. Κει που κάνανε και τον πράκτορα, κάνανε κι αυτά. Έπαιρνες λοιπόν τηλέφωνο στη Νάξο. Έλεγα, ας πούμε, να πάρουμε την Απείρανθο να μας στείλουν ψωμί. Έλα που ώσπου να πάρουμε την Απείρανθο βγαίνανε κάνα-δυο άλλοι, έβγαινε ο ίδιος ο τηλεφωνητής κι έλεγε, «Γεια σας, οι αρχαιολόγοι! Ψωμί τελείωσε στην Απείρανθο, να πάρω απ` τη Χώρα, να σας στείλουμε απ` τη Χώρα ψωμί;» Ένα αυτό. Ξανάπαιρνες να μιλήσεις, έβγαινε ας πούμε η Ηρακλειά, «Ααα… οι αρχαιολόγοι! Γεια σας πώς πάμε σήμερα; Τι βρήκαμε; Τι βρήκαμε;» Και γινότανε αυτό το πατατράκ! (γέλια) Εντωμεταξύ τηλεφωνόντας δε βγαίναν μόνο τα κέντρα και σου λέγαν πώς πάμε οι αρχαιολόγοι. Αλλά άκουγες και πολλά άλλα που λέγανε άλλοι μεταξύ τους. Και ένα ήτανε που ο κύριος Μεντεσές που μας το είπε και μετά και προφορικά… Ο κύριος Μεντεσές είχε πάθει η γυναίκα του κυρίου Μεντεσέ από τα… -πώς τα λένε που έχουνε στα στα νησιά; Τα φραγκόσυκα. Τα φραγκόσυκα, είχε πάθει δυσκοιλιότητα και όλο το θέμα και την ανάπτυξη του θέματος την ακούσαμε και απ` το τηλέφωνο και απ` το κανονικό!

Το άρθρο Τα τηλέφωνα όπου μπορούσες να μιλήσεις ήτανε είτε σε καφενεία είτε σε μπακάλικα εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.