Ο ασύρματος και το τηλέφωνο

Στ: Ο παππούς ο δάσκαλος είχε ασύρματο. Είχε ασύρματο πάνω στο μαγαζί εκείνο το καφενείο. Το καφενείο το λέγανε καφενέ, εκεί ήταν ο ασύρματος. […] Ο καφενές ήταν του Σκοπελίτη […] κι εκεί ήταν ο ασύρματος κι ήταν ασυρματιστής ο παππούς, ο προπάππους ο δάσκαλος. Ε, μετά ήρθαν τα τηλέφωνα ως συνήθως. Ένα τηλέφωνο υπήρχε απάνω στη Σοφία του Γραμματικού και πήρε όλο το χωριό να τηλεφωνάει… κι ό,τι μυστικά λέγανε τα φωνάζαν δυνατά, τ` άκουγε ο καθένας.

Το άρθρο Ο καφενές ήταν του Σκοπελίτη, εκεί ήταν ο ασύρματος εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.

Το πλιάτσικο στο πλοίο

Η: Με το πλοίο τι κάνατε;

Στ: Ε, με το πλοίο, αρχίνησε, να πούμε, το πλιάτσικο. Μπήκανε μέσα, απ` τη Μεσσαριά, από δω, και παίρνανε κάρβουνα. Είχε ραπτομηχανές, και τι δεν είχε μέσα. Παίρνανε… δηλαδή είχε περιουσία το πλοίο αυτό και το κάναν σκορποχώρι όλοι, απ` τη Μεσαριά κι από δω μπήκανε. Κάρβουνα, πράγματα πήρανε… τέλος πάντων. Το κάνανε δηλαδή, πώς να στο πώ; Έμεινε σκέτο το πλοίο, το κλέψανε. Αλλά μετέπειτα λοιπόν το `44 έγινε η απελευθέρωση […] και φέρανε να πούμε, από την Αθήνα ήρθανε, και λένε «Στοπ! Όποιος ανέβει στο πλοίο και κάνει πειρατεία θα συλλαμβάνεται» και σταματήσανε. Αλλά είχε θησαυρό το πλοίο αυτό. Από τα πέντε δηλαδή,  βουλιάξαν ένα εδώ, το άλλο πήγε προς την Κίναρο κι από κει τα… Τα τρία τ` άλλα … απ` τη Μήλο ξεκίνησανε τα πλοία τα Γερμανικά. Γιατί μετά άρχισε η απελευθέρωση. Το `44 ήτανε.

Η: Και τελικά τι το κάνανε; Το κόψανε αυτό το πλοίο;

Στ: Ήρτε μια εταιρεία και πήρε τα σίδερα, αλλά η καρένα του ακόμα υπάρχει κάτω.

Το άρθρο Ε, με το πλοίο αρχίνησε το πλιάτσικο. Είχε περιουσία το πλοίο αυτό και το κάναν σκορποχώρι όλοι εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.

Η περίθαλψη των τραυματιών και το θάψιμο των νεκρών

Στ: Σκοτωθήκαν αρκετοί Γερμανοί, τον αριθμό δεν τον ξέρουμε, και οι υπόλοιποι που μείναν είχε και τραυματίες. Ήρθανε πίσω σε μας. Πού μένει τώρα ο Νικήτας ο θείος σου; Αυτά είναι σπίτια πατρικά μας, και ήρταν αυτοί και είπανε στον προπάππου σου ότι πρέπει να `ρθούνε οι τραυματίες εδώ να μείνουνε, είχαν και γιατρό. Πηγαίναν να πάνε στη γιαγιά σου, αλλά επειδή ήταν τα μικρά παιδιά, ηφύγανε, δεν πήγαν. 

Η: Τους τραυματίες τους μαζέψατε εσείς ή ήρθανε μόνοι τους;

Στ: Τους τραυματίες… τους πήραν με γαϊδούρια και τους φέρανε. Ήταν κι ο προπάππους σου, είχε φέρει κι αυτός. Τους βάζανε απάνω στα γαϊδουράκια. Ο Ηλίας ο Σκοπελίτης είχε φέρει, έκανε δρόμους και τους φέρναν. Ο Ηλίας ο Σκοπελίτης  του Αποσπερίτη ο παππούς. Βοήθησε λοιπόν, με το γαϊδουράκι, είχε πάει κι ο προπάππους και ο δάσκαλος πέρα να βοηθήσει. […] Αλλά είχαν όμως και γιατρό, τα είχαν προβλέψει οι Γερμανοί. […] Με πήρανε μέσα από εκεί, και μου λέει ο πάππους σου και ο δάσκαλος και του λένε, «Το παιδί θα φύει», για μένανε, «Θα φύει.» Ε, κι έμενα απάνω στη γιαγιά την Καλλιόπη, την αδερφή μου, επειδή με είχε μεγαλώσει, κι έμενα εγώ εκεί. Και ειδοποιήσαν λοιπόν ότι τη νύχτα θα `ρχότανε. Ήρθε μία τορπιλάκατος κι έμεινε στη Φωκιοσπηλιά, φοβότανε τους βομβαρδισμούς. Λοιπόν ήρθανε κάτι πανύψηλοι Γερμανοί στο μαγαζί το δικό μας και λένε ότι… -ήταν να φύγω εγώ- ότι απόψε τη νύχτα θα `ρθουν για τους τραυματίες γιατροί, αλλά και θα `ρθει την άλλη μέρα κι ένα ασθενοφόρο. Αυτό ήταν ο Ερυθρός Σταυρός, το οποίο σου λέει αν το βρούνε οι Εγγλέζοι δε θα το βομβαρδίζανε. Ήρθε, λοιπόν, πράγματι και τους μαζέψανε όλους και ήρθε η τορπιλάκατος και τους πήρε. Τώρα πού τους πήγε; Τραυματίες όλοι μαζί και φύγανε, οι Γερμανοί τώρα που πήγανε άγνωστο. […] Α, εντωμεταξύ είχε και νεκρούς, είχε και νεκρούς γιατί… Πέντε απάνω στην Παναγία. Αυτοί πήγε και τους έψαλε ο παπάς ο Δεσποτίδης.

Η: Αυτούς τους θάψατε εσείς οι Δονουσιώτες ή οι ίδιοι;

Στ: Οι Γερμανοί επέβλεπαν, οι Γερμανοί και τους έθαβε ο παπάς, ο παπάς κανονικά.

Το άρθρο Τους τραυματίες τους πήραν με γαϊδούρια και τους φέρανε εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.

Μέση Ανατολή

Στ: Στη δε Ηρακλειά […] εκεί ήτανε λοιπόν Εγγλέζοι. Είχανε ασύρματο οι οποίοι επικοινωνούσανε και παίρνανε αθρώπους για τη Μέση Ανατολή. Ήταν να φύω κι εγώ, δε σου είπα; Και δε μ` άφησε να φύω η Καλλιόπη, η γιαγιά σου. Πήγε και κρεμάστηκε από πάνω μου, «πού πας;» μου λέει.  Ε, και με πήε πίσω στο δάσκαλο και μου λέει, «Πού πας; Πεινάς;» λέει. «Αυτοί», λέει, «που πάνε, δεν πάνε για ηρωισμό», μου λέει […]. «Είσαι 17 χρονώ παιδί, θα πας», λέει, «στη Μέση Ανατολή, να πας να πολεμήσεις εναντίων των Γερμανών, θα πάς με τους Εγγλέζους, θα ταλαιπωρηθείς» κι έτσι κάθησα. Φύανε πολλοί από δω, αλλά αυτοί πεινούσανε και φύανε, είχε πέσει πείνα εδώ. Το μόνο σπίτι το οποίο δεν πείνασε είμαστε εμείς, […] των δασκάλων και η γιαγιά σου. Οι άλλοι πεινούσανε, μας κλέβανε. Είχαμε εδώ, βάζαμε λάχανα, κουνουπίδια. Κάθε πρωί που ερχόμουνα εγώ, έλεγα «Μπαμπά πήρανε…» «Δε βαριέσαι,» λέει, «πεινάνε.» Έχουμε δεκαοχτώ χρόνια διαφορά με τη γιαγιά, μ` είχε μεγαλώσει και με πήγε τότε η συχωρεμένη στο προπάππου σου το δάσκαλο και τότε μου είπε την παροιμία […], μου λέει «πού πας;» Μου λέει. «Θα γίνεις ήρωας, θα πας στη Μέση Ανατολή; Αυτοί», λέει, «που πάνε, αυτοί πεινάνε. Εσύ, δοξα τω θεώ, έχουμε τα πάντα.» Και πράγματι στην Κατοχή δεν πεινάσαμε. Τα δύο σπίτια τα δικά μας και στην Καλοταρίτισσα.   

Το άρθρο «Θα πας», λέει, «στη Μέση Ανατολή να πολεμήσεις εναντίων των Γερμανών, θα ταλαιπωρηθείς» κι έτσι κάθησα εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.

Η ανεύρεση του πνιγμένου Γερμανού. Πώς τον ξέθαψαν για να του πάρουν τα ρούχα

Στ:  Α, εντωμεταξύ ήταν κι ένας πνιγμένος, του ναυτικού Γερμανός. Μάλιστα εμείς με το Γραμματικό ψαρεύαμε χάνους και τον είδαμε τον πνιγμένο. Ακριβώς πού `ναι τώρα ο Κέντρος, ήτον ο μύλος, ακριβώς εκεί ήτανε. Και μάλιστα μου λέει ο Γραμματικός «Πώς θα τον (πάρουμε), πώς θα φύγωμε;» «Θα τον ρυμουλκήσωμε και θα τον πάμε απέναντι και θα `ρθεις (ύστερα να φέρεις) τον παπά και τη δασκάλα και το δάσκαλο για να τον θάψωμε.» Και τον θάψαμε στο Λιμεναράκι πιο κάτω, ήτο το Σιδεροκάμινο, ακριβώς από κάτω τον θάψαμε. Πήγε ο παππούς του Τσίφτη και τον ξέθαψε κι έβαλε τα ρούχα του και πάει ο προπάππους και του λέει «Αυτό που έκανες είναι τυμβωρυχία. Επιτρέπεται να πας να τον ξεθάψεις και να φοράς τα ρούχα του και να κυκλοφορείς; Ντροπή σου.» 

Η: Και γιατί φόρεσε τα ρούχα του;

Στ: Έτσι, τα `βαλε τα ρούχα του. Ήταν ένα παιδί δεκαοχτώ χρονώ ήταν, μάλιστα είχε και το δαχτυλίδι, του `χε βγει […], ήμουνα στη σκηνή εγώ με το Γραμματικό […]. Αυτός φοβήθηκε. «Άστον», λέει. Πώς να τον αφήσωμε; Αφού ο άνθρωπος… ήθελε να τον πάμε, να δω, να βρω, να ειδοποιήσουμε τις αρχές. Με δική μου ψυχραιμία ήρθε η δασκάλα, ο προπάππους, ο παπάς, κι έγινε η… τον θάψαμε. Κι ήρθε την άλλη μέρα και τον ξέθαψε αυτός και φόραγε τα ρούχα του και του είπε ο πατέρας του, λέει «Ντροπή σου, να μην ξανακυκλοφορήσεις, μην ξανακυκλοφορήσεις. Δεν ντρέπεσαι», του λέει, «να φοράς του νεκρού τα ρούχα;»

Το άρθρο Εμείς με το Γραμματικό ψαρεύαμε χάνους και τον είδαμε τον πνιγμένο εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.

Ο βομβαρδισμός του πλοίου στον Κέντρο. Ο παππούς Ηλίας Κωβαίος αυτόπτης μάρτυρας

Στ: Ηφύαν από τη Μήλο πέντε πλοία φορτηγά και φεύγανε… Εις το δρόμο λοιπόν τα επισήμαναν αεροπλάνα εγγλέζικα, βουλιάξαν τα τρία. Τα δύο λοιπόν, ήρθε ένα εδώ, και θυμάμαι ο μακαρίτης ο προπαππούς σου και τους λέει «Εδώ που ήρθατε είστε εκτεθειμένοι, γιατί θα `ρθουν οι Εγγλέζοι…» Το ένα ξεκίνησε για να πάει για τα Δωδεκάνησα, το άλλο λοιπόν στον Κέντρο. Πού είναι τώρα η μολόπετρα, εκεί. Ε, λοιπόν έτσι. Η μούρη του ήτανε προς την άμμο, προς το μπαρ το δικό σας. Λοιπόν, ήρθανε έντεκα αεροπλάνα. Ο μακαρίτης ο παππούς σου ο Ηλίας ήτανε μέσα στον Κέντρο, κάτι έκανε δουλειές. Την είδε όλη τη σκηνή. Προσπαθούσαν τώρα τα αεροπλάνα, το επισημάναν το βαπόρι, δηλαδή το κυνηγούσανε. Ήρθαν λοιπόν και θυμάμαι καθόμασταν στο καφενείο μας απάνω. Πού είναι του Νικολάκη; Το είχαμε καφενείο, ο προπάππους σου. Και λέει μάλιστα λέει, «Εδώ κάτι γίνεται για να `ρχονται αεροπλάνα. Ο στόχος είναι να βυθίσουν το πλοίο.» Αλλά τότε τηλέφωνα δεν υπήρχαν, για να πούμε στον παππού σου να φύγει, να απομακρυνθεί. Εκείνος όμως… Ήρθε λοιπόν ένα αεροπλάνο από τον Πάπα.

Η: Τα βλέπατε εσείς αυτά; 

Στ: Τα βλέπαμε εμείς, αλλά ο παππούς σου τα `χε… τα `χε ζήσει. Κι όπως λοιπόν ήτανε ακριβώς στη μολόπετρα αραγμένο, η πλώρη του ήταν προς τον Πάπα, έφαγε κάτι αεροτορπίλες, του ρίξαν τα αεροπλάνα αμέσως στην κοιλία του σκάφους και το γυρίσανε κι έπεσε γιαλό κοντά στην άμμο, κοντά στο μαγαζί σας, δηλαδή ηρθε πολύ από τις εκρήξεις και σκοτωθήκαν κάπου είκοσι Γερμανοί. Οι υπόλοιποι λοιπόν σαν τραυματίες φύγανε και ήρθανε και μείνανε… ήθελε να πάνε στη γιαγιά σου απάνω, αλλά όταν είδαν τα μικρά παιδιά… Ήτανε όλοι οι θείοι σου μικροί, το `43 ήτανε όλοι γεννημένοι, μόνο η μαμά σου δεν ήτανε, ενώ η Φανή ήτανε. Όλοι, όλοι […]. Το βλέπει μέσα ο παππούς σου όλη τη σκηνή, πήγε και κρύφτηκε μες στις γαλαρίες. Και μεις να τον ζητάμε και να λέει λοιπόν τώρα ο παππούς ο δάσκαλος, «Τώρα τι γίνεται με τον Ηλία;» Πού να ξέρουμε εμείς. Αλλά εκείνος ήταν έξυπνος, πήγε στις γαλαρίες και τρύπωσε, αλλά έβλεπε τη σκηνή όλη και το βαπόρι αυτό το βούλιαξε και με τις πολλές εκρήξεις το γύρισε έτσι. Το οποίο η καρένα του είναι κάτω, φαίνεται ακόμα.

Το άρθρο Έφαγε κάτι αεροτορπίλες, του ρίξαν τα αεροπλάνα αμέσως στην κοιλία του σκάφους και το γυρίσανε κι έπεσε γιαλό κοντά στην άμμο εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.