Τα μεταλλεία της Δονούσας και των Μακάρων

Η: Θείε εσείς για τα μεταλλεία τι ξέρετε;

Δημ: Έχω ακούσει ότι υπήρχαν και τα μεταλλεία εκεί και δουλεύανε και μερικοί ντόπιοι εκεί. Στον Κέντρο ήτανε, σε κάτι γαλαρίες.

Η: Ζούσατε εσείς όταν… `28 γεννηθήκατε, υπήρχαν ακόμα τα μεταλλεία.Δημ: Ναι, υπήρχανε, μέχρι το `39 υπήρχανε, και μετά μπήκεν ο πόλεμος και… Θυμούμαι εγώ που πήαινε ο κόσμος και δουλεύαν εκεί, ήμουν 11 χρονώ. Δεν ξέρω κι εγώ τώρα πώς ήτον τα μεταλλεία, ήταν κρατικά ή… . Αυτοί που είχαν έρτει, τα αφεντικά ας πούμε, ήτονε ξένοι, μάλλον ήτονε Αθηναίοι κι ήταν κι ένας Γερμανός. […] Κάπου ανήκανε αλλά δεν το `χουμε ερευνήσει αυτό το θέμα κι έπρεπε να το ερευνήσωμε, ας πούμε. Μόνο ο Κώστας αυτός εδώ θα ξέρει κάτι, γιατί ήτον και μες στα χωράφια του εκεί στον Κέντρο, αυτουνού ήτον τα χωράφια όλα. Των Κωβαίωδων και του Πράσινου, του Πράσινου του Ψεύτη εδώ. Ήταν οι γαλαρίες αυτές και ηδουλεύαν εκεί κόσμος, ήτονε καλά. Γιατί και πριν αυτά υπήρχεν κι άλλο ένα νταμάρι στις Μάκαρες που βγάλαν μάρμαρο, πλάκες, […] ξέρω γω τι και πηαίναν και κει και δούλευαν οι από δω. Ήταν κάτι αφεντικά κι από κει από την Αθήνα, ένας Αριστείδης, ένας Γιάγκος. Το θυμάμαι αυτό γιατί με `παιρνε και μένα ο πατέρας μου στις Μάκαρες για να μαζεύω αλάτι τα καλοκαίρια. Ήμουν παιδί, ήμουνα σχολειό, το `35, `36, `37 ας πούμε, αλλά ηπήαινα εγώ στην αλατσαριά, που λέμε, κι μάζευα ένα καλάθι αλάτι κάθε μέρα και το `φερνα κάτω. Άμα ερχόμασταν το Σαββάτο, έρχουντον εδώ όλοι, ήτον καμιά τριανταριά-σαράντα εργάτες με δυο λατίνες, ήταν οι βάρκες μεγάλες, πααίναν και παίρναν τους ανθρώπους άμα ήταν καλός καιρός, και τη Δευτέρα πάλι το πρωί πηαίναν πέρα. Από κει πηαίναν οι βάρκες στη Μουτσούνα και φέρνανε τροφές, ψωμιά, είχε φούρνο στη Μουτσούνα, πηαίναν εκεί. Είχανε χτίσει εκεί μια σαράδα σπίτια, έτσι πρόχειρα, με μάρμαρα, και είχε καθένας ένα σπιτάκι. […] Είχε έτσι παραπάνω ένα μεγάλο κτίριο που ήτονε σιδηρουργείο, κει στομώναν τα εργαλεία.

Το άρθρο Ήταν οι γαλαρίες αυτές και ηδουλεύαν εκεί κόσμος, ήτονε καλά εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.

Τα μέταλλα που έβγαζε το μεταλλείο της Δονούσας

Κ: Τότες είχε δύσκολα τα χρόνια, είχε όμως δουλειές. Είχε μεταλλείον εδώ. 

Η: Δουλεύατε στο Μεταλλείο που ήταν εδώ πάνω; […] Θείε, πείτε μου για το μεταλλείο αυτό, πώς ήτανε;

Κ: Ε, τώρα τελευταία που ηδουλεύγαμεν εμείς, δεν ηβγάλανε μεταλλείο. Πηαίνανε για να το` βρουνε, αλλά τα παλιά χρόνια είχε πολύ. Ηδουλεύγα` οι γυναίκες, άντρες, όλοι. Ηκάνα` διαλογή, ήτον ο πατέρας σας εκεί. Ήξερε το μεταλλείο ποιο είναι το καλό, ποιο είναι το σκάρτο και οδηγούσε και τις είχεν εκεί εργάτριες όλες τις…

Η: Και τι έβγαζε; Τι μέταλλο έβγαζε;

Κ: Ήβγαλε τσίγκο, μολύβι, χαλκό, ήβγαλε και ασήμι ένα ποσοστό εικοσιπέντε τα εκατό ήβγαλε. […]

Η: Και αυτό, θείε, πότε έκλεισε; Πότε έκλεισε το μεταλλείο αυτό;

Κ: Αυτό ήταν από το `12.

Η: Το `12 άνοιξε… Κι έκλεισε;

Κ: Το `38 με τον πόλεμο.

Η: Αυτό, θείε, ποιος το είχε, το μεταλλείο αυτό;

Κ: Μια εταιρεία. Τώρα τελευταία που ηδουλεύαμεν εμείς ήταν ένας Γερμανός.

Η: Και δουλεύανε Δονουσιώτες ή ερχόντουσαν και από άλλα νησιά;

Κ: Από την Κύμην είχανε φέρει καμιά τριανταριά εργάτες τότε κι ηδουλεύανε, γιατί ξέραν από μεταλλεία. Ύστερις ημάθανε εδώ οι ντόπιοι. Στις Μάκαρες πάλι ηβγάλανε πλάκα, μαρθετόπλακα για μονώσεις απάνω τα… Πήαιναν στην Αθήνα, το κόβγαν ένα… τρεις-τέσερις φορές σαν το σπίτι, το ανοίγανε, ξεμπαζώνα` από πάνω και βρίσκαν το καλό, και κόβγαν τέτοιους πάγκους, όπως είναι το μπάρι, τόσο. Πιο χαμηλούς, 50 πόντοι ήτανε. Κόβγαν, ανοίγανε τρύπες μια εδώ, μια εκεί, άλλη εκεί, και βάλαν σφήνες μετά κι ήφευγεν ο πάγκος αυτός κι ηρχόταν εδώ και τον ηχωρίζανε. Καθόμαστ` ύστερι με τα πιργιόνια και τις ησκίζαμεν τις πλάκες. Ήρταν τα καΐκια, τα φορτώνανε και πηαίναν στην Αθήνα. Δουλεύγαμε πολλά χρόνια. Πήαινε βάθος, μέχρι που ήθελε να βρει στην θάλασσα, πηαίνανε.

Η: Δουλεύατε και εδώ και στις Μάκαρες;

Κ: Πρώτα ηδουλεύγαμε στις Μάκαρες. Εδώ ηδουλεύγαμε από το `35 μέχρι το `38. Τότες που ηδουλεύγαν που ηβγάζαν το πολύ μεταλλείο δεν… Ήμουνα πιτσιρίκος.

Το άρθρο Το μεταλλείο ήταν από το `12. Ήβγαλε τσίγκο, μολύβι, χαλκό, ήβγαλε και ασήμι εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.

Επικίνδυνη δουλειά στα μεταλλεία

Η: Θεία, τα μεταλλεία τα είχατε προλάβει εσείς;

Σοφ: Εγώ ήβοσκα τα κατσίκια και ηπήαινε ο πατέρας μου απάνω στα Μπακαούσα, τα ξέρεις τα Μπακαούσα ποια είναι, απάνω από τον Τρούλο που είναι κάτι χωράφια… Κι ηπήα εγώ στη γαλαρία εκεί που δούλευγε ο πατέρας μου. Βγάλαν ένα γαλάζο αυτό και το στείλαν αλλού. Πώς είναι που το λέαν μωρέ; Δεν ξέρω, το μεταλλείο ναι. Αλλά ήτο και επικίνδυνα τα μεταλλεία, να πέσει η γαλαρία, να […] σε πετάξει. Δουλεύανε χρόνια. Είχανε και άτσαχα, απάνω στου συμπεθέρου μου ένα χωράφι μέσα. Είδες πού είναι ο σιδηρόδρομος; Πάει, προχωρά μέσα. Αυτοί με κουβέλια¹ στον αγέρα κατεβάζανε από τις γαλαρίες το υλικό και το πηαίναν στον Κέντρο. Αυτό το σιδηρόδρομο πάλι που κάνα΄, κατεβάζαν τον άτσαχα, το βάλαν σε καρότσα βέβαια και τον ηπηαίναν κάτω και τον ηδειάζα΄. Είδες εδώ στο Κέντρο, όπως περάσεις το δρόμο είναι μια κατηφόρα από τη μια κι από την άλλη χτισμένο. Εκεί εδειάζαν από πάνω από το δρόμο τον άτσαχα και πήγαινε κάτω, ναι. Κι ερχότανε βαπόρι και τα ΄παιρνε. Σου λέω από πάνω από τα Μπακαούσα, από πάνω από τον Τρούλο, με κουβέλια στον αγέρα κατεβάζαν, ξέρω γω πώς τα κατεβάζαν τα κουβέλια κάτω στον Κέδρο. Όλοι δουλεύανε, αλλά ήταν επικίνδυνα. Ο αδερφός μου ο Δημητράκης, είχε πάει στον Κρούκελο και ηδούλευε, και περπατούσε το Σαββάτο, περπατούσεν από τον Κρούκελο και πήγαινε στη Χώρα της Αμοργού. Φαντάσου τόσο δρόμο. Ο Νικόλας του Στεφανή, ο Νικόλας ήτον… καμιά εικοσιτριώ χρονώ ήτο, αυτό το κακόμοιρο ηπήε στον Κρούκελο κι ήπεσε μια πέτρα από πάνω του και το σκότωσε. Ναι, ναι… Ηθυμούμαι που το φωνάξανε, ο Νικόλας, λέει, σκοτώθηκε, ε τον κακομοίρη. Ύστερι φοβήθηκε κι ο Δημητράκης κι ήφυγε από κει, φοβήθηκε. Ήτο δύσκολα τα χρόνια, δεν ηβγαίναν τα λεφτά, δεν ηβγαίναν λεφτά.

1. δοχεία

Το άρθρο Με κουβέλια στον αγέρα κατεβάζανε από τις γαλαρίες το υλικό και το πηαίναν στον Κέντρο εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.

Μεροκάματα στα μεταλλεία

H: Εσείς τα μεταλλεία τα θυμάστε;

Ελ: Ναι ήμουνα παιδάκι, πολύ μικρή ήμουνα. Τα θυμάμαι τα βαγόνια που πηγαίναμε και βγαίναμε απάνω.

Η: Δουλεύανε δηλαδή όταν ήσασταν μικρή;

Ελ: Ναι, δουλεύανε, δουλεύανε. Αυτό που βγάζανε, πηγαίνανε και το ρίχνανε εκεί στο Σιδεροκάμινο, που λέμε. Εκεί πηγαίναν και τ` αδειάζανε. Ερχότανε κάποιο κάραβι κι άραζε εκεί κι από κει το φορτώνανε. Είχανε κάνει μια τσουλήθρα έτσι και πήγαινε κατευθείαν μέσα στο καράβι. Και το βαγονάκι εγώ το θυμάμαι από μέσα από τις γαλαρίες, και πέρναγε από του παππού τα χωράφια. Ακόμα φαίνεται η γραμμή. Και πηγαίναμε εμείς τα πιτσιρίκια, κατεβαίναμε που `χανε σχολάσει πια οι εργάτες και βρίσκαμε τα βαγονάκια και βγαίναμεν απάνω, τα σπρώχναν οι άλλοι για να παίζουμε. 

H: Οι εργάτες ήτανε Δονουσιώτες;

Ελ: Ναι, ναι, όλοι από τη Δονούσα ήτανε. Οι προϊσταμένοι ήταν από την Αθήνα… τώρα πώς τις λέγανε δε θυμάμαι, πώς τις λέγανε. Τις λέγαν οι γονείς μας, πώς τους λέγανε αλλά δε θυμάμαι. Ένας λεγότανε Κώστας, Κώστας λεγότανε, μα το επίθετό του δεν μπορώ να σκεφτώ. Μάλιστα είχε γίνει ένα περιστατικό με κείνον. Είχε χηρέψει η Μαυροειδή, της Ευγενίας η μάνα, είχε χηρέψει τον πρώτο της άντρα που `χε πάρει και ήταν πολύ ωραία κοπέλα τότε που πέθανεν ο άντρας της, ήτανε πάρα πολύ ωραία και αυτός την ήθελε, αλλά αυτή δεν ήθελε να κάνει τέτοια. Είχεν ένα αγόρι με κείνον τον άντρα, αλλά κείνο πέθανε. Κοιμότανε με μια θεία… Μαρία, της Σταυρούλας και του παππού του Ηλία αδερφή ήτανε, και ήτανε φυματικιά, και το παιδί κοιμότανε μαζί της, το `χε παρέα και το κόλλησε. Τότες έβραζε η φυματίωση. Ώστε να την πάρουνε χαμπάρι, ότι εκείνη είναι φυματικιά… και κόλλησε το αγοράκι και πέθανε. Το θυμάμαι εγώ το αγοράκι, το θυμάμαι λίγο που πήγαινε στο σχολείο, ήταν ένα ωραίο αγοράκι… Λοιπόν, και πήε λοιπόν τη νύχτα και της εχτύπησεν αυτός, και λέει, «Ποιος είναι;» Λέει, «Καλλιόπη εγώ είμαι.» Λέει, «Ποιος;» Λέει, «Άνοιξε θα με δεις.» Εκείνη καμώθη πως ήτανε μέσα ο παππούς ο Ηλίας, ο αδελφός της, και δε σηκώθηκε ν` ανοίξει, μόνο φώναξε δυνατά, «Ηλία, για σήκω να δεις, ποιος είναι που χτυπά την πόρτα;» Ακούει αυτός μέσα, «Ηλία σήκω να δεις ποιος είναι που χτυπάει την πόρτα», έγινε λαγός, έφυγε. Αυτά, ας πούμε, θυμάμαι από τους γονείς μου, που λέγανε αυτές τις περιπτώσεις. Αυτόν θυμάμαι στο μεταλλείο, ήτανε επιστάτης του μεταλλείου, αυτόν τον Κώστα. […] 

H: Υπάρχει τώρα κάποιος που να δούλευε στα μεταλλεία που είναι εδώ πέρα στο νησί;

Ελ: Μπα, δεν υπάρχει κανένας, δεν υπάρχει κανένας. Τότε που δουλεύαν τα μεταλλεία, εγώ ήμουνα παιδάκι και όλοι αυτοί που δουλεύανε ήτανε μεγάλοι, έχουνε φύγει όλοι. Το μόνο που θυμάμαι, θυμάμαι που μετά βγάζανε μια άσπρη πέτρα, τον άτσαχα που λέμε, και εκείνο το δουλεύανε πίσω στην Καλοταρίτισσα κοντά. Τώρα εκείνο πώς το κουβαλάγανε, δε θυμάμαι. Και δούλευε κι ο πατέρας μου, όπου βρίσκανε μεροκάματα οι άντρες τότε του νησιού όλοι, πηγαίνανε και εδούλευε. Και αφού ακούγαμε λοιπό πως μαζεύανε άτσαχα, είχαμε λοιπό καλαθάκια κι άμα ανεβαίναμε από τον Κάμπο σκορπούσαμε στο δρόμο και τα γεμίζαμε τα καλαθάκια μας άσπρη πέτρα, πως θα την πουλήσωμε κι εμείς. (γέλια) Πως θα πουλήσωμε την άσπρη πέτρα. Αλλά από αυτούς δε ζει κανένας, κανένας, κανένας.

Κ: Θυμάστε πότε κλείσαν τα μεταλλεία και πώς είχανε κλείσει;

Ελ: Α, και να θυμάμαι ποια χρονολογία, είναι… Πριν τον πόλεμο πάντως ηκλείσανε. Με τον πόλεμο κλείσανε, το `40 κλείσανε, γιατί, σου λέω, ήτανε οι Βαλάτουδες που ήταν εδώ που δουλεύανε -να τώρα σκέφτηκα πως ήταν κι οι Βαλάτουδες στα μεταλλεία- και τότε κηρύχτηκεν ο πόλεμος. 

Κ: Λόγω του πολέμου κλείσανε ή δεν είχε πια να βγάλει από μέσα;

Ελ: Λόγω του πολέμου κλείσανε. Τώρα είχεν δεν είχεν, δε θα `χε πια πολύ γιατί τα `χανε εξαντλήσει πια, λίγο πράγμα βγάζανε.

Η: Από πότε λειτουργούσαν αυτά; Πότε ξεκίνησαν;

Ελ: Δεν ξέρω από πότε ξεκινήσανε τα μεταλλεία, πάντως εγώ σαν παιδάκι που γνώρισα, οι γαλαρίες ήτανε βαθιές, πηγαίναν πια… Δούλευεν ο πατέρας μου και πηγαίναμε σαν παιδιά από περιέργεια, όταν φεύγαμε από το σχολείο. Παίρναμε το δρόμο απ` την Παναγία και πηγαίναμε μέσα κει και μπαίναμε μέσα, για να δούμε… Ήταν βαθιές οι γαλαρίες, πηγαίνες μέσα-μέσα τότε. Ήτανε καθαρό, γιατί το καθαρίζαν για να βγάζουν το υλικό. Κανένας δεν υπάρχει που να δούλεψε στα μεταλλεία τότε. Όλοι ήτανε μεγάλοι άνθρωποι, εγώ ήμουνα παιδάκι. Αυτοί που δουλεύανε πριν το `40, το `35 φερ`ειπείν, το `35 δουλεύανε, δε ζει κανένας, δε ζει κανένας, όλοι έχουνε…

Η: Και περάσαν όλοι από τα μεταλλεία;

Ελ: Οι άντρες του νησιού βέβαια, όλοι. Κι απ` την Καλοταρίτισσα ερχότανε κι απ` τον Κάμπο, όσοι άντρες ήτανε τότε υπήρχανε, ερχότανε κι από δω απ` το Μερσήνι, απ` τη Μεσαριά, όλοι. Όλοι δουλεύαν στα μεταλλεία, γιατί… Οι Μυλωνάδες οι δυο δεν ξέρω αν πηγαίνανε, επειδή είχαν το μύλο. Αυτοί δεν ξέρω αν δουλεύανε, αλλιώς οι υπόλοιποι όλοι δουλεύανε.

Οι Δονουσώτες οι πιο πολλοί πηγαίνανε στις Μάκαρες τότε που βγάζαν την πλάκα

Τα μεταλλεία των Μακάρων και οι πλάκες Μακάρων

Ελ: Οι Δονουσώτες οι πιο πολλοί πηγαίνανε στις Μάκαρες τότε που βγάζαν την πλάκα. Ήταν ο Αριστείδης τότε εκεί προϊστάμενος, απ` την Αθήνα βέβαια, και ένας άλλος που τον λέγανε Θηραίο στο επίθετο, ήταν τ` αφεντικό στις Μάκαρες. Κι ερχόταν και από τα Κουφονήσια. Απ` τα Κουφονήσια είχε και στις Μάκαρες εργάτες, αλλά κι οι Δονουσώτες πηγαίναν οι πιο πολλοί.

Η: Και βγάζανε πλάκα από τις Μάκαρες;

Ελ: Πλάκα, ναι, πλάκα. Όχι βέβαια, δεν ήτανε καλή πλάκα, γι` αυτό και τη σταματήσανε, δεν την εξαναδουλέψανε. Δεν είχε πολύ πέραση, ήταν μαλακιά, πολύ μαλακιά ήτανε. […] Εμάς η αυλή μας πριν, η παλιά αυλή, ήτανε γύρω-γύρω όλη με πλάκα αυτή των Μακάρων. Πέρα στης πεθεράς μου εκεί απ` έξω νομίζω πως υπήρχεν ακόμα καμιά. […] Εμάς από την αυλή την επήραν, άμα φύγαμε εμείς από δω το `62 που έφυγα γω. Η αυλή μου, όλος ο τοίχος γύρω-γύρω ήταν με αυτές τις πλάκες στρωμένη. Τις επήραν και τις εκάνανε… Καλοταριανοί μου `πανε ότι τις επήρανε και τις εκάνανε κουλούρες. Κάνανε τρύπα στη μέση και την κάνανε κουλούρα για το παραγάδι. Άμα τους έμπλεκε το παραγάδι, βάζαν αυτό πάνω σε χοντρή πετονιά και το σύρνανε και το ξέμπλεκε το βάρος εκείνο, το τράβαγε και το ξέμπλεκε το παραγάδι, έκοβε τ` αγκίστρια δηλαδή. Και τις είχανε πάρει όλες από δω.

Το άρθρο Πηγαίναμε σαν παιδιά από περιέργεια και μπαίναμε μέσα… Ήταν βαθιές οι γαλαρίες εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.

Ο βομβαρδισμός του πλοίου στον Κέντρο. Ο παππούς Ηλίας Κωβαίος αυτόπτης μάρτυρας

Στ: Ηφύαν από τη Μήλο πέντε πλοία φορτηγά και φεύγανε… Εις το δρόμο λοιπόν τα επισήμαναν αεροπλάνα εγγλέζικα, βουλιάξαν τα τρία. Τα δύο λοιπόν, ήρθε ένα εδώ, και θυμάμαι ο μακαρίτης ο προπαππούς σου και τους λέει «Εδώ που ήρθατε είστε εκτεθειμένοι, γιατί θα `ρθουν οι Εγγλέζοι…» Το ένα ξεκίνησε για να πάει για τα Δωδεκάνησα, το άλλο λοιπόν στον Κέντρο. Πού είναι τώρα η μολόπετρα, εκεί. Ε, λοιπόν έτσι. Η μούρη του ήτανε προς την άμμο, προς το μπαρ το δικό σας. Λοιπόν, ήρθανε έντεκα αεροπλάνα. Ο μακαρίτης ο παππούς σου ο Ηλίας ήτανε μέσα στον Κέντρο, κάτι έκανε δουλειές. Την είδε όλη τη σκηνή. Προσπαθούσαν τώρα τα αεροπλάνα, το επισημάναν το βαπόρι, δηλαδή το κυνηγούσανε. Ήρθαν λοιπόν και θυμάμαι καθόμασταν στο καφενείο μας απάνω. Πού είναι του Νικολάκη; Το είχαμε καφενείο, ο προπάππους σου. Και λέει μάλιστα λέει, «Εδώ κάτι γίνεται για να `ρχονται αεροπλάνα. Ο στόχος είναι να βυθίσουν το πλοίο.» Αλλά τότε τηλέφωνα δεν υπήρχαν, για να πούμε στον παππού σου να φύγει, να απομακρυνθεί. Εκείνος όμως… Ήρθε λοιπόν ένα αεροπλάνο από τον Πάπα.

Η: Τα βλέπατε εσείς αυτά; 

Στ: Τα βλέπαμε εμείς, αλλά ο παππούς σου τα `χε… τα `χε ζήσει. Κι όπως λοιπόν ήτανε ακριβώς στη μολόπετρα αραγμένο, η πλώρη του ήταν προς τον Πάπα, έφαγε κάτι αεροτορπίλες, του ρίξαν τα αεροπλάνα αμέσως στην κοιλία του σκάφους και το γυρίσανε κι έπεσε γιαλό κοντά στην άμμο, κοντά στο μαγαζί σας, δηλαδή ηρθε πολύ από τις εκρήξεις και σκοτωθήκαν κάπου είκοσι Γερμανοί. Οι υπόλοιποι λοιπόν σαν τραυματίες φύγανε και ήρθανε και μείνανε… ήθελε να πάνε στη γιαγιά σου απάνω, αλλά όταν είδαν τα μικρά παιδιά… Ήτανε όλοι οι θείοι σου μικροί, το `43 ήτανε όλοι γεννημένοι, μόνο η μαμά σου δεν ήτανε, ενώ η Φανή ήτανε. Όλοι, όλοι […]. Το βλέπει μέσα ο παππούς σου όλη τη σκηνή, πήγε και κρύφτηκε μες στις γαλαρίες. Και μεις να τον ζητάμε και να λέει λοιπόν τώρα ο παππούς ο δάσκαλος, «Τώρα τι γίνεται με τον Ηλία;» Πού να ξέρουμε εμείς. Αλλά εκείνος ήταν έξυπνος, πήγε στις γαλαρίες και τρύπωσε, αλλά έβλεπε τη σκηνή όλη και το βαπόρι αυτό το βούλιαξε και με τις πολλές εκρήξεις το γύρισε έτσι. Το οποίο η καρένα του είναι κάτω, φαίνεται ακόμα.

Το άρθρο Έφαγε κάτι αεροτορπίλες, του ρίξαν τα αεροπλάνα αμέσως στην κοιλία του σκάφους και το γυρίσανε κι έπεσε γιαλό κοντά στην άμμο εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.