Οι καλλιέργειες. Τα κρεμμύδια, τα καπνά

Δημ: Οι καλλιέργειες κρατήσανε, κρατήσαν καλά μέχρι τη δεκαετία του `80 τουλάχιστον, ήτανε φουλ οι καλλιέργειες. Ε, φύγαν μερικά παιδιά, μερικές οικογένειες, αλλά είχεν κόσμο. Αφού να σημειώσω ότι πολλοί είχαμε ζευγάρια που λέμε, όλοι βόδια, ένα ζευγάρι βόδια και κάναμε… 5, 6 γαϊδούρια για να αλωνεύουνε με τα βόδια. Είχαμε, κάναμε καρπούς τότες. Υπήρχαν δυο ανεμόμυλοι κι ηλέθανε το στάρι, το κριθάρι, ξέρω γω. Ζυμώναν όλοι, είχαν φούρνους και ζυμώνανε οι πιο πολλοί, κι όποιος δεν είχε φούρνο επήαινε στο γείτονα. «Να ζυμώσω, να μου αφήσεις το φούρνο, να ψήσω το ψωμί» ας πούμε. Ήφερνες κλαδιά και τα λοιπά. Είχαν κατσίκια μπόλικα, γουρουνόπουλα, κότες κι είχαν και τη θάλασσα, ψάρια μπόλικα τότες, άμα πας στη θάλασσα αμέσως ήπιανες όσα ψάρια ήθελες. Τώρα δεν έχει… Ε, περνούσαν καλά. Η κάμψη της γεωργικής δουλειάς έπεσε από το `90 και δω που πιάσαν κάτι ξηρασίες. Το `90, `91, `92, τρία χρόνια ήτο ξηρασία και σταματήσαν. Δεν μπορούσαν ο κόσμος να ζήσει πια. Έσπερνες και δεν ηθέριζες. Πρωτοβρόχια ήκανε το Νοέμβριο, Δεκέμβριο αλλά Μαρταπρίλη δεν ήβρεχε, ενώ πριν ήβρεχε και ηκάνατε τα κρομμύδια. Ήβγαλε 200 τόνους κρομμύδι και το πουλούσανε, ναι, 200 τόνους. Λοιπόν καΐκια από την Κάλυμνο, από τη Σάμο, από τη Χίο, τη Μυτιλήνη εδώ όλο φέρναν το κρομμύδι όλο εδώ μέσα. Το παίρνανε, φτηνό ήτο βέβαια, αλλά εγίνοτο το κρομμύδι, άνυδρο. Είχαν ένα εισόδημα από αυτό, είχανε ζώα, επουλούσαν αρνοερίφια, μοσχάρια, χοίρους.

Η: Θείε ήσασταν συνενοημένοι να φυτεύετε όλοι κρεμμύδι επειδή το πουλάγατε; Γιατί όλοι φυτεύανε κρεμμύδι.

Δημ: ‘Ολοι ναι. Ε ναι, πρώτα εφυτεύανε, λέει, και καπνά, αυτά δεν τα πρόφτασα εγώ. Αλλά ύστερι που απαγορεύτην ο καπνός εδώ στα μέρη στα νησά, γιατί ήκανε παραγωγή η Μακεδονία και η Θράκη που ενσωματώθησαν στο ελληνικό κράτος, και ησταματήξαν εδώ την καλλιέργεια των καπνών, ηθέλαν να βοηθήσουμε τους άλλους Έλληνες εκεί που είχαν παραγωγή, μεγάλη παραγωγή. Με τα καπνά ηβγάλαν λεφτά και τότες και μετά το ρίξαν στο κρομμύδι. Το κρομμύδι είδαν ότι εγινότανε, έτσι τα χωράφια που κάναν καπνοκαλλιέργειες τα κάμαν με κρομμύδια.

Η: Α, μετά τα καπνά δηλαδή άρχισαν τα κρεμμύδια.

Δημ: Ναι, μετά. Και τα κρομμύδια βαστήξαν μέχρι τώρα, τελευταία. Τώρα δε βάλουν ούτε κρομμύδια ούτε στάρια ούτε…

Η: Τώρα φυτεύουν δωμάτια! (γέλια)

Δημ: Και τα λιβάδια τα κάμανε δωμάτια! (γέλια)

Το άρθρο Οι καλλιέργειες κρατήσαν καλά μέχρι τη δεκαετία του ΄80 τουλάχιστον εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.

Η πρώτη επαφή των αρχαιολόγων με το Βαθύ Λιμενάρι

Φ: Και κάποια στιγμή, πώς, ποιος μας είπε, αυτό δεν μπορώ να το θυμηθώ, πήγαμε στο Βαθύ Λιμενάρι. Και δεν πήγαμε περπατώντας, πήγαμε με… γιατί είχαμε το πλεούμενο.

Β: Είχατε κάποια πληροφορία από κάποιον δηλαδή, ότι υπάρχουν αρχαία στο Βαθύ Λιμενάρι;

Φ: Ναι, δεν μπορώ να θυμηθώ όμως πώς. Τώρα, ο Ρος το λέει ότι πήγε κατά κει; Εμείς πήγαμε, μας είπε; Δεν μπορώ να θυμηθώ. Και πάμε στο Βαθύ Λιμενάρι, βγαίνουμε επάνω, περπατάμε ως τη μύτη, όπου έκπληκτοι αρχίζουμε και βλέπουμε αρχαία! Φαινότανε τ` αρχαία. […] Ήταν επάνω. Εκεί υπάρχει κι ένα πολύ μεγάλο πρόβλημα στο Βαθύ Λιμενάρι, έχει πολύ ενδιαφέρον δηλαδή, είναι απ` τους μοναδικούς οικισμούς στο Αιγαίο, αν αξιωθώ κιόλα και το δημοσιεύσω, ανεξάρτητα από την πολύ σπουδαία κεραμική που μας έδωσε -και είναι σπουδαία γιατί στο Αιγαίο και γενικότερα στην Ελλάδα οικισμοί δε βρίσκονται. Διότι είναι πάρα πολλά τα νεκροταφεία, ψάχνουν τα νεκροταφεία, παντού υπάρχει αρχαιοκαπηλία, οπότε οι αρχαιολόγοι ψάχνουμε πιο πολύ νεκροταφεία για να σώσουμε τ` αρχαία, κι είναι πολύ λιγότεροι οικισμοί. Και οικισμοί κιόλας αυτής της εποχής, γεωμετρικής εποχής, δεν υπάρχουν […] και περιτειχισμένο κιόλα. Υπάρχει ένα, έχει βρεθεί στη Χίο στο Εμπορειό, πάλι σε ένα ακρωτήρι, και δεν έχουμε άλλο γεωμετρικής εποχής στο Αιγαίο, δεν υπάρχουν άλλα. Λοιπόν πάμε, πάμε και βλέπουμε… ήταν αυτοί οι δύο οι εργάτες οι Ναξώτες που σας είπα, οι Χωραΐτες, πάρα πολύ καλοί, ιδίως ο ένας ο Πέτρος έπιανε το μάτι του πάρα πολύ, λέει «Τρεχάτε, τρεχάτε εδώ, να δείτε, έχουμε αγγεία!» και μέσα σε στρώματα από στάχτες. Βέβαια είχε βρεθεί ένα πολύ μεγάλος λάκκος προς την ανατολική πλευρά, με στάχτες, το οποίο είναι μεγάλο πρόβλημα τι είναι αυτό το πράγμα. Τότε δεν ξέραμε και καλά-καλά δηλαδή κιόλα, άσχετο τώρα που βρέθηκαν άλλα πράματα και μπορεί να σκεφτεί κανένας γι` αυτό, εγώ θέλω να πάω να μείνω μια-δυο μέρες να μελετήσουμε τον χώρο και με άλλους συναδέλφους, ιδίως αρχιτέκτονες, γιατί δεν έχει πάει αρχιτέκτονας εκεί, παρά μόνο που πήραμε μια φορά πριν 7-8 χρόνια να επιβεβαιώσουμε αν είναι σωστή η τοπογράφηση αυτή. Όπου λέει ο Πέτρος, «Τρέξτε, ελάτε, βγάζουμε αρχαία!» Αρχίσαμε λοιπόν να βγάζουμε αρχαία, η ώρα ήτανε κατά τις δυόμισι-τρεις […] και βγάζουμε κομμάτι κι ένα από αυτά τα αγγεία τα πολύ ωραία που σας έδειξα τα μεγάλα, είναι από αυτή την πρώτη χρονιά, πριν απ` την ανασκαφή δηλαδή. Βγαίνουν κομμάτια, κοιτάμε, εμείς νομίζαμε ως συνήθως, προϊστορικά βρίσκαμε. Βρε δεν είναι προϊστορικά, βρε τι είναι αυτά, τα καθαρίζαμε έτσι, προϊστορικά δεν είναι. Πω,πω, τι `ναι αυτό το πράμα! Εντωμεταξύ ένα μεγάλο νεκροταφείο που έχω βρει εγώ στη Νάξο πολύ σπουδαίο, δεν είχε βρεθεί. Ήταν ακόμα πριν αυτό. […] Θέλω να πω, ήτανε πρωτοφανή πράγματα αυτά που βλέπαμε τότε. Βρε γεωμετρικά, κι από μεγάλα αγγεία…

Θυμάμαι που είπανε, αυτά τώρα θα είναι για μας και τα παιδιά μας, θα τα θυμόμαστε

Η συγκίνηση των αρχαιολόγων

Φ: Όλη, όλη η περιοχή, ήταν το θέμα ότι γινόταν ανασκαφή εκεί. Δηλαδή και δεν εννοώ μόνο τη Δονούσα, εννοώ και τα γύρω νησιά, μετείχαν όλοι. Οι δε άνθρωποι, στο τέλος που τους έβγαλε λόγο ο Τσάκος και τους είπε «Ξέρετε, είναι σπουδαίο…» […] Οι άνθρωποι ήτανε πάρα πολύ ενθουσιασμένοι ότι μετείχαν σε κάτι τέτοιο, και θυμάμαι που είπανε, «Αυτά τώρα θα είναι για μας και τα παιδιά μας, θα τα θυμόμαστε…» Πώς είπανε; Όχι σαν παραμύθι… Είπανε κάτι που μας είχε συγκινήσει πολύ. […] Έλεγαν παράδοση […], κάτι σαν παραμύθι και παράδοση και όλο αυτό. «Θα το θυμόμαστε εμείς και τα παιδιά μας αυτό το πράγμα.»

Το άρθρο «Τρέξτε, ελάτε, βγάζουμε αρχαία!» εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.

Η περίοδος της δικτατορίας. Το δημοψήφισμα της χούντας

Λάρα: Στη δικτατορία εδώ πέρα πάλι δεν πολυεπηρεάστηκε το νησί;

Δημ: […] Εντάξει είμασταν Αθήνα τότε αλλά…[…] Εντάξει εδώ έφτασε, ήταν ένας κοινοτάρχης ο οποίος ήταν αυτός ο θείος μου τότες, ένας άλλος θείος πάλι αδερφός του πατέρα. Σόι το βασίλειο ας το πούμε (γέλια). Μετά τον πρώτο κοινοτάρχη που `ταν πάλι αδερφός του πατέρα μου, χρηματίσανε ένας, δύο, τρεις. Και μετά ανάλαβε ο άλλος, ο τελευταίος αδερφός του πατέρα μου ο πιο μικρός, ο οποίος ζει ακόμα.

Κατ: Ο θείος ο Κώστας;

Δημ: O οποίος ζει ακόμα. Τον έπιασε η χούντα μετά και έμεινε όλα τα εφτά χρόνια, δηλαδή συνέχεια. Τον κρατήσανε, δεν τον αλλάξανε ναι, ήταν δικός τους φαίνεται, ήταν δεξιός τέλος πάντων. Τον κρατήσανε εν πάσει περιπτώσει κι έμεινε μέχρι τέλος. […] Συγκεκριμένα ήταν ένας ενωματάρχης βέβαια, γιατί εδώ δεν υπήρχε αστυνομία, από το Κουφονήσι, ερχόταν απάνω, ήταν ένα καθήκι, ε και έκανε ελέγχους.

Λάρα: Τι είδους; Αν υπάρχει…

Δημ: Ε ναι, ναι, αν υπάρχουν κουμμουνιστές, αν υπάρχουν αυτά ας πούμε, αλλά εντάξει, εδώ το νησί ήτανε φιλήσυχο, δεν υπήρχε, ας πούμε, τέτοιο πράγμα, τα νησιά εδώ πέρα δεν είχανε. Ακόμα δηλαδή, αν μες στην οικογένεια ύπηρχε κάποιος δεξιός κι ο άλλος ήτανε κεντρώος, θεωρούτανε στίγμα. Κεντρώοι, εδώ τότες ήταν η Ένωση Κέντρου και η δεξιά και πιο μπροστά ήταν οι βασιλικοί και οι βενιζελικοί.

Κατ: Μετά έγινε η ΕΡΕ και η Ένωση Κέντρου.

Δημ: Λοιπό`, μες στις οικογένειες λοιπό` τώρα, ο παππούς μου, ας πούμε, αυτός ο δάσκαλος, ήτανε βενιζελικός. Ο πατέρας μου, ο γαμπρός του δηλαδή του παππού, ήτανε βασιλικός. Εντάξει, δεν είχαν όμως διαμάχη. Δεν είχαν διαμάχη, δεν  ήπιανε φανατισμός, να τσακώνονται και να κάνουν και να δείξουνε. Αλλά θυμάμαι για την δικτατορία, όπως είπατε, γιατί εγώ από το `61 που ψήφισα, ήμουνα στην αεροπορία στο Παλαιό Φάληρο, τότες που λέγαν ότι ψηφίσαν και τα δέντρα, αν το `χετε ακούσει… Ε, εγώ δεν το κατάλαβα αυτό. Γιατί πηγαίναμε, ας πούμε, θυμάμαι, πηγαίναμε μαζί με πολίτες και ψηφίζαμε. Δέκα στρατιώτες, δέκα πολίτες. […]. Επίσης στο πρώτο δημοψήφισμα που `χε κάνει η χούντα, είχα ψηφίσει εδώ. Και μάλιστα βρεθήκανε κάποια ΟΧΙ εδώ. Ήταν ο μπάρμπας μου τότες σ` αυτά. «Ήρθατ` εσείς, εσείς οι Αθηναίοι, θα μας κάνετε ρεζίλι, θα μας κλείσετε το νησί, θα μας το καταστρέψετε, θα `ρθει αστυνόμος τώρ` απάνω, θα κάνει και θα κάνει, έχει να κάνει!» Ο μπάρμπας μου λοιπόν, ήταν κι αυτός φανατικός. Ποιος να ξεμυτίσει να πει ότι ηψήφισε, «εγώ είμαι». Δεν ήμουνα μόνο εγώ, ήτανε κι άλλοι. Πράγματι ήρθ` ο αστυνόμος απάνω μετά και του `βαλε χέρι του μπάρμπα.[…] Μάλιστα κάποιος έλεγε, ένας γέρος ο Σκοπελίτης, ο Ηλίας εκεί πέρα, «Αυτοί που ήρθαν και ψηφίσανε τρώνε άσπρο ψωμί.»

Κατ: Δηλαδή από Αθήνα.

Δημ: Από Αθήνα δηλαδή. Εδώ ητρώγαν το μαύρο ψωμί, ας πούμε, στη Δονούσα.

Λάρα: Δηλαδή σαν πόσοι είχαν έρθει από Αθήνα, για να ψηφίσουνε;

Δημ: Ε, δεν είχαν έρθει και πολλοί, αλλά αυτοί οι πέντε-έξι ας πούμε, πόσοι είμαστε, ε, φανήκανε. Τώρα ύπηρχε και κάποιοι από εδώ κατά λάθος, υπήρχαν κι από δω πέρα, δεν μπορούμε να πούμε, αλλά διευκολυνθήκανε… 

Ηλίας: ΟΧΙ είχατε ψηφίσει εσείς ή ΝΑΙ;

Δημ: ΟΧΙ. Ε, διευκολυνθήκανε, ας πούμε, κι αυτοί που `ταν εδώ πέρα μέσω με μας, ε και πέσαν κάποιοι ψήφοι παραπάνω, κάποια ΟΧΙ παραπάνω. Ε και ήρθε ο αστυνόμος και του `κανε φασαρία του μπάρμπα. Ε κι ο μπάρμπας τα `βαλε με τον κόσμο. Σου λέει, «Ήρθατε εσείς οι Αθηναίοι, να μας καταστρέψετε το νησί.»

Το άρθρο «Αυτοί που ήρθαν και ψηφίσανε τρώνε άσπρο ψωμί» εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.

Οι χοροί των πανηγυριών

Γ: Ο κόσμος γνωριζόταν στα πανηγύρια και τέτοια όπως γινόταν και σ` άλλα μέρη;

Δ: Βεβαίως! Με τα πανηγύρια, και ηχορεύαμε κιόλας.

Γ: Ε, με τι χορεύατε; Για να δούμε τώρα.

Δ: Με τα βιολιά λέμε.

Γ: Ναι, τι χορούς; Συρτά, μπάλους…

Δ: Πρώτα-πρώτα ηδίναμε συρτό, σηλυβριανό, μετά πολίτικο, σαμιώτικο, συριανό, σούστα και τα λοιπά. Μετά μπάλο, καλαματιανό. Και όλα αυτά τα χορευτικά τα χορεύαμε.

Γ: Το σηλυβριανό ποιο είναι;

Δ: Σηλυβριανό είναι ένας ωραίος χορός, που το χορεύουνε δυο άντρες στην αρχή που θα σηκωθούνε, αντικρυστά που λένε.

Γ: Α, αντικρυστός είναι;

Δ: Ναι αντικρυστός στα δύο, οι άντρες μόνο.

Γ: Για ν` ακούσω.

Δ: Κάνουν αυτή τη φιγούρα, μετά σταματάνε, σταματούν τα όργανα και μετά θα μπεις στον κύριο χορό. Θα σηκώσουν τις γυναίκες, αυτός που `ναι μπροστά ο αρχηγός.

Γ: Πάλι αντικρυστά;

Δ: Όχι, συρτό. Τώρα μπαίνουμε στο συρτό, το πολίτικο πρώτα. Πολίτικος λέγεται ο πρώτος συρτός. Ένα ωραίος συρτός. Τρεις-τέσσερεις γυναίκες, πέντε, δύο, όσες γουστάρεις να σηκώσεις και να πάρεις είκοσι βόρτες στον πολίτικο, το φέρνεις στο σαμιώτικο, το συρτό που λέμε τα τραγούδια τα ερωτικά, ξέρω γω. Μετά λέμε ένα άλλο, συριανό το λέμε, πάλι συρτό. Συνεχίζεις εκεί, όλους να τους χορέψεις και να τις φέρεις εμπρός και πίσω που λέμε τις γυναίκες, για να πει ο τραγουδιστής τραγούδι και σ` αυτές, στις υπόλοιπες. Και τελευταία μπαίνει μια σούστα μέσα, ξέρεις…

Γ: Το ξέρω… Αυτό είναι κρητικό όμως. 

Δ: Όχι, έχουμε δωδεκανήσιες σούστες ωραίες πολύ, δεν είναι μόνο κρητικά. Από τη Σύμη ήρταν οι σούστες… Και μετά μπαίνεις στον μπάλο, ανοιχτό αντικρυστό κι αυτό. Ε, ύστερι κάνα καλαματιανό, καλαματιανό ηχορεύαμε κι εμείς εδώ, καλαματιανά αργίτικα. «Σαν πας στην Καλαμάτα και `ρθεις με το καλό, φέρε μου ένα μαντήλι να δέσω στο λαιμό» και τα λοιπά. Μέχρι και ζεμπέκικα ηχορεύανε. Λίγα ζεμπέκικα ηχορεύανε, κάτι μικρασιάτικα. 

Δεσπ: Τσιφτετέλια χορεύατε;

Δ: Ε, το κουτσοσυνοδεύαν, το  τσιφτετέλι, ε… Λίγο απ` όλα, ηχορεύαν το τσιφτετέλι, ναι.

Το κέντρο του γλεντιού ήτονε ο καφενές

Γλέντια στον καφενέ. Η λειτουργία του ως γραφείο της Κοινότητας και χώρος για τον ασύρματο

Η: Στον καφενέ θείε γλεντούσατε;

Δημ: Εκεί ήτονε… Το κέντρο του γλεντιού ήτονε ο καφενές. 

Κ: Ο καφενές πού ήτανε;

Δημ: Αυτό που είναι εκεί μπροστά στου Τσαβαρή το σπίτι. Εκεί στης Λίτσας μπροστά, που είναι ένα κτίριο ωραίο. Εκείνο ήτο δικό μου. Μου το `χε γράψει ο παππούς γι` αυτό και…

Η: Εσείς τον είχατε τον καφενέ;

Δημ: Εγώ. Ε, εκεί γλεντούσαμε κάθε Κυριακή, τότες είμαστε νεαροί, δεν είμαστε εικοσάρηδες, γιατί είχα… Τα αδέρφια μου παίζαν βιολιά κι εγώ λαούτο και βιολιά κι ένας κουνιάδος μου εδώ κι αυτός. Εγώ είχα το μαγαζί και πήαινα στη Νάξο και κουβάλου ποτά και γλυκά και διάφορα κρασά. Δούλευα καλά δηλαδή, εγώ απ` όλους τους νεαρούς είχα λεφτά, το μαγαζί πάντα βγάλει λεφτά. Αλλά το αποκορύφωμα ήτον του Σταυρού κάθε χρόνο. Ήρχουντο απ` το Κουφονήσι όπως έρχουνται έτσι δα… Βιολιά και λαούτα. Εκεί γίνουντο το πανηγύρι το μεγάλο, μετά την εκκλησιά, όπως γίνεται (σε) κάποια πανήγυρια, μετά πηαίναμεν απάνω. Φώτα δεν είχαμε καλά, είχα όμως εγώ ένα λουξ και το `ναβα και μαζευόμαστε εκεί. Παίζαμε μέχρι τα ξημερώματα. Και του Άη Νικήτα ηγλεντούσαμε, γιατί είχε Νικήτουδες εδώ, τρεις μέρες. Μόνο την Αγιά Σοφιά δεν ήταν ακόμα χτισμένη και δεν ηπηαίναμε. Μετά που ηχτίστην κι αυτή ήκαναν κι εκεί πανηγύρι στην Αγιά Σοφιά, που πάει μέχρι τώρα, το τηρούμε. Αλλά εδώ που λες ήτανε ο καφενές. Κατεβαίναν οι χωριανοί όλοι, […] ηχορεύαν κιόλας, τραγουδούσανε. Όλοι κάθε Κυριακή. Μα είχε και νέους, καμιά πενηνταριά νέοι και νέες είμαστε. Βέβαια, είχε κόσμο, ήταν εδώ γλεντζέδες όλοι. Αλλά ο καφενές, που λες, έβγαλε ιστορία μεγάλη. Μετά του `δωκα του Ηλία που παντρεύτηκε το `78 μέχρι το `80, τον ηπούλησε. Τον ηπούλησε, τον πήρε μια Φλώρα από την Αθήνα, του Τσαβαρή. Μετά τα γλέντια ητραβήξαν κάτω πια, τα πανηγύρια, στα κάτω μαγαζιά. Γιατί πρώτα υπήρχαν αλλά δεν ηπήαινε ο κόσμος εκεί. Λέω μαγαζιά τα μαγαζιά του Σκοπελίτη του Γιώργη, είναι μετά τ` Αντωνακιού εκεί του Τσίφτη -το λέγαν τ` Αντωνάκι- ήταν ο πατέρα του, αυτός το `χε, ο Μαραγκός, ο Χρήστος. Ε, όλοι τις ημέρες εκείνες όλοι κουτσοδουλεύανε, αλλά βιολιά δεν… Πηαίναν και φέρναν κάποτε κι άλλα βιολιά, δες τώρα, τακίμι που λένε, και παίζαν κάτω στου θείου του Γιώργη του Σκοπελίτη. Αλλά τελευταία τα παρατούσαν κι ήρχουντο απάνω όλοι μετά τα μεσάνυχτα.

Η: Α, ερχόντουσαν μετά σε σας;

Δημ: Ε, να, δεν ηπήαινε κόσμος, τι να πάει; Κάτι Ναξώτες ήρχουντο εκεί, είχαν μάθει τον καφενέ που `ταν εκεί, τ` Αντωνακιού…

Η: Και φτιάχνατε κρασί και ρακή ακόμα όπως τώρα ε;

Δημ: Ναι ηφτιάχναμε, αλλά εγώ ήπαιρνα, γιατί θέλαμε ποσότητες, από τη Σαντορίνη, βαρέλια ολόκληρα, ογδοντάρια, κατοστάρια, εκατονεικοσάρια. Είχα μια σειρά βαρέλια διάφορα νούμερα κρασί μαύρο, μπρούσκο, γλυκό, ροζέ, ημίγλυκο, νυχτέρι, βέβαια. Ποτά είχα ούζα, κίτρα, τσέρι, μπανάνες, τα `παιρνα από τον Προμπονά απ` τη Νάξο. Είχα πάει κι ηγνώριστεμ` εκεί και του άρεσα και με τροφοδότησε αυτός ποτά. Ήτο κι ένας άλλος Τσαμίνης, αλλά εγώ επροτίμησα τον Προμπονά. Το πήρε του συγχωρεμένου ο γιος του τωρα ακόμα ο Τάκης και το `χει ακόμα το μαγαζί στη Νάξο. Αυτός έχει βιοτεχνία και βγάνει κρασιά, ρακές και κίτρα και γλυκά. Τον περασμένο μήνα ήμουν στη Νάξο επήα από κει, έχω πάρει καμιά δεκαριά μπουκάλια…

Η: Και μέχρι πότε τον είχατε τον καφενέ;

Δημ: Εγώ τον είχα καμιά εικοσαριά χρόνια απ` το `68, `70. Μετά που έγινα πια γραμματικός, ηπροχώρησα, εκεί σταμάτησα γιατί αρχίνησε η δουλειά του γραφείου να ανεβαίνει και παράτησα τα μαγαζιά.

Κ: Το συνέχισε να το έχει κάποιος άλλος ή έκλεισε μετά όταν το αφήσατε εσείς;

Δημ: Το `κλεισα. Έκλεισε γιατί ηνοίξαν κάτω άλλοι, 3-4 μαγαζιά στην παραλία, ενώ πρώτα δεν υπήρχαν αυτά, υπήρχαν αλλά ήταν έτσι καφενειάκια δεν… Το `κλεισα που λες. Εκεί είχα πάει και τον ασύρματο, δέκα χρόνια που ηδούλευα ασύρματο, και παραπάνω, τον είχα κει. Ήταν δικό μου το κτίριο, έκανα τον ασυρματιστή δεν ηπληρώναμε ενοίκιο, να νοικιάσωμε κάποιο σπίτι, να το βάλωμε τον ασύρματο μέσα. Α, λέω να τον πάρω. Τον είχα και γραφείο της κοινότητας τα πρώτα χρόνια εκεί. Εκεί κάναμε συνεδριάσεις, ώσπου να κάμουμεν το γραφείο αυτό που κάμαμε το `62. Το `62 εχτίστην το γραφείο. Το χτίσαν κάτι Ναξιώτες οι οποίοι είχαν πάρει το σχολείο τότες με δημοπρασία, το απέκτησαν Ναξώτες. Εκείνη τη χρονιά είχαμε κάνει πιστώσεις για το γραφείο και το χτίσαν αυτοί.

Το άρθρο Σηλυβριανό είναι ένας ωραίος χορός που το χορεύουνε δυο άντρες αντικρυστά εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.

Προφορικά νέα. Ο ασύρματος

Η: Έσείς τα μαθαίνατε τα νέα; Δηλαδή όταν πυρπολήσανε την Έλλη εσείς το μάθατε; Δηλαδή ξέρατε τι γινότανε στον πόλεμο; 

Δημ: Όχι, όχι, δεν ηξέραμε. Έτσι από προφορικά… άμα… καένας, δεν υπήρχαν ούτε ραδιόφωνα, ούτε τηλεοράσεις, ούτε τίποτα.

Η: Τηλέφωνο;

Δημ: Μπα, τηλέφωνο…

Κ: Πότε βάλατε πρώτη φορά;

Δημ: Το `67… Όχι τηλέφωνο, ασύρματο. Ηφέρανε ασύρματο, τον είχα εγώ έτσι στον καφενέ, καμιά δεκαπενταριά χρόνια. Ηδούλευα ασύρματο κάθε μέρα. Μόνο τηλεγραφήματα… ηπαίρνα και ήδωνα εγώ. Μετά ηβάλαν το τηλέφωνο, ηκάμαν μια γραμμή και ηφέραν το πρώτον τηλέφωνο από τη Μουτσούνα. Ε, και μετά σιγά-σιγά, ηκάμα τα τηλέφωνα που υπάρχουν σήμερα.

Το άρθρο Το `67 ηφέρανε ασύρματο, τον είχα εγώ έτσι στον καφενέ καμιά 15αριά χρόνια εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.

Η ανασκαφή στο Βαθύ Λιμενάρι. Η καταποντισμένη πολιτεία

Η: Τα αρχαία που είναι στη Μεσαριά, […] οι αρχαιολόγοι πότε ήρθανε και τα μαζέψανε; Πότε γίνανε οι πρώτες ανασκαφές; Και πριν έρθουν οι αρχαιολόγοι πώς ήταν εκεί πέρα, τα βλέπατε εσείς τα αρχαία αυτά;

Δημ: Όχι δεν τα βλέπαμε, ήτο χωμένα, ούτε είχε και κανείς ιδέα πως υπάρχουν αρχαία. Οι ανασκαφές έγιναν το 1968-69, δύο χρόνια. Ε, κάπου πήραν χαμπάρι ότι εκεί υπήρχαν αρχαία κι ήρτε μια επιτροπή από κει -και μάλιστα Ζαφειροπούλου λεγόταν αυτή, ήτονε διευθύντρια στη Μύκονο των Κυκλάδω`. Και ήρθαν εδώ, βάλανε ανθρώπους, ελέξαν και βάλαν μπροστά. Πήραν εργάτες, δουλέψαν κι εδώ πολλοί και χωρίς να… Δουλεύαν εκεί, σκαλούσαν εκεί κάτω. Εγώ δεν ηπήα βέβαια. Σκάβγαν εκεί με σκαλιδάκια ξέρω γω τι, για να ξεχώσουν ό,τι ήτανε. Ε, υπάρχουν τώρα αυτά. Βρήκανε καμπόσα αλλά σπασμένα, τα πήραν στη Νάξο και τα κολλήσανε και υπάρχουν λέει στο μουσείον της Νάξου. […] Είχανε φέρει συγκολλητές -πώς τους λένε αυτούς που τα κολλούνε τα κομμάτια, τα φτιάχνουνε- και τα πήανε ύστερι στη Νάξο. Εδώ δεν είχε θέση να τα βάλουν.

Η: Εσείς δεν είχατε καταλάβει, ότι υπάρχουν αρχαία εκεί;

Δημ: Ε, δεν ηκούοντο τότες για τα αρχαία. Ε, κονιάζανε[?] ότι εδώ υπήρχανε κόσμος πριν τα αρχαία χρόνια, υπήρχε και τότε ζωή και λεν πως ήτον και πολύς κόσμος. Αλλά κι εμένα μου φαίνεται, φαίνεται κι εμένα περίεργο εκείνο το καβάκι -γιατί ένα καβάκι είναι έτσι στο μύλο- πως ηβρέθησαν αρχαία. Λέω, λέμε ότι μπορεί να είχεν επέκταση το νησί και κει υπήρχε κάποια πολιτεία εκεί χάμω και καταποντίστη, γιατί είναι κοφτό από την κάτω πάντα, κοφτό φαίνεται πως είναι κομμένο κι έχει πάει στη θάλασσα, καταποντιστεί. Επομένως αν ήτον κανένα χωριό ή καμία κωμόπολη ξέρω γω, έχει βουλιάξει κι έχει μείνειν ένα κομμάτι. Γιατί εκεί είναι καλή θέση, γιατί ανεβαίνεις προς τα πάνω. Εκεί η Μεσαριά είναι πεδινό μέρος έτσι, έχει χωράφια καλά μέχρι εκεί και φαίνεται ότι υπήρχεν ζωή, γεωργοί έχουν ξαναδουλέψειν εκεί. […] 

Κ: Το υπόλοιπο νησί το είχαν ψάξει οι αρχαιολόγοι ή μόνο είχαν εντοπίσει ότι υπάρχουν εκεί αρχαία; Κοιτάξαν στο υπόλοιπο νησί;

Δ: Κοιτάξαν παντού αλλά δεν ήβρηκαν αλλού. Αυτού βρήκανε και επισημάναν να γίνουν ανασκαφές. Στο αυτό, το Βαθύ Λιμενάρι, έτσι λέγεται. 

Η: Λέτε δηλαδή ότι υπήρχε προέκταση που καταποντίστηκε;

Δημ: Ναι, ναι, βέβαια. Πού ήτον το χωριό; Βέβαια υπήρχε. Εκείνο είναι λίγο κομμάτι που είναι τα αρχαία τώρα, πώς ηζούσαν ο κόσμος; Ο κόσμος είχεν πολιτεία και επήαινε βαθιά, και με τους σεισμούς -γιατί γίνοντο σεισμοί πάντοτε- κόπηκε εκείνο το κομμάτι κι άλλα κομμάτια βουλήσαν, γιατί η Δονούσα ήτον πιο μεγάλη στην έκταση. Έτσι εξηγείται δηλαδή το θέμα αυτό των αρχαίων.

Το άρθρο Σκάβγαν εκεί με σκαλιδάκια για να ξεχώσουν ό,τι ήτανε. Βρήκανε καμπόσα αλλά σπασμένα, τα πήραν στη Νάξο και τα κολλήσανε  εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.