Ο επισκευαστής εργαλείων στη Μεσαριά, ο «Γύφτος»

K: Γύφτο ποιον λέγανε;

Ελ: Του Αναστάση τον πατέρα.

Η: Γιατί;

Ελ: Στόμωνε, έκανε γύφτικες δουλειές δηλαδή. Έφτιαχνε τα εργαλεία, όλα τα εργαλεία που σκάβανε εδώ, αξίνες, τα δικέλια, τσάπες όλα, ήταν ο γύφτος του νησιού. Είχεν πολλή δουλειά, γιατί είχε τόσους νοικοκυρούς, πάρα πολλούς νοικοκυρούς, και τώρα εκείνα τα χρόνια δεν τους πληρώνανε με το κομμάτι, τους δώνανε από δυο γκαζοντενεκέδες καρπό, κριθάρι, σταρομίγαδο, όχι δηλαδή… ούτε κριθάρι-κριθάρι, ανακατωστά σταρομίγαδο¹. Τους δίναν από δυο ντενεκέδες το κάθε σπίτι, ο κάθε νοικοκύρης. Ένα ο πατέρας μου, ένα ο θείος μου ο Βαγγέλης, ένα ο Νικόλας, ένα ο Μαρίνος, ήταν τόσα αδέρφια εδώ στη γειτονιά, ένα ο πεθερός μου. Ό,τι είχανε να πάνε να στομώνει, αφού κάνανε δουλειές αγροτικές, είχαν εργαλεία και πήγαιναν και στομώναν.

1. ανάμεικτο σιτάρι και κριθάρι

Το άρθρο Έφτιαχνε τα εργαλεία, αξίνες, τα δικέλια, τσάπες όλα, ήταν ο γύφτος του νησιού εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.

Ανταλλαγές σε είδος με Σαντορινιούς, Σαμιώτες, Φουρνιώτες, Ικαριώτες και Ναξιώτες

Δ: Δεν ηπεινάσαμεν εδώ, γιατί είχαν όλοι, προπαντός εμείς. Ο πατέρας μου ήτο ψαράς, και γεωργός, και χτηνοτρόφος… Ε, ηκάναμε. Βέβαια έλειπεν μερικό… το ρύζι έλειπε τότες και το λάδι, γιατί δεν ηβγάλαν λάδια εδώ, μετά ηβάλαμε […].

Γ: Α, δεν είχατε λάδι. Ούτε για τον τόπο δηλαδή για τους ανθρώπους;

Δ: Όχι όχι… Απ` όξω τ` αγοράζαμε το λάδι πάντοτε. Απ` την Αμοργό βέβαια το παίρναμε αλλά έρχοντο οι Σαμιώτες, Ικαριώτες, Φουρνιώτες και αυτοί πεινούσαν εκεί, Ναξώτες, κι ηφέρναν λάδι. Και κρασί οι Σαντορινιοί και ηλλάζαν το λάδι, μια οκά λάδι, μια οκά κριθάρι, μια με μια που λέμε. Τόση ανάγκη είχανε τότε και λέει μια με μια. Ή μια οκά στάρι ή μια οκά κριθάρι με μια οκά λάδι. Κατάλαβες; Οι άλλοι πάλι οι Σαντορινιοί φέρναν κάτι μαούνες γεμάτες κρασί, βαρέλες! Κι ήρχουντον δω, εδώ τους ηδώνανε οι ντόπιοι, ήτονε Κατοχή λέμε, παστά ψάρια ή ξερό γουπί, κάνα κρέας ξέρω γω τι. […] Κρασί, αυτό το νυχτέρι που λέμε, το μπρούσκο. […] Θυμάμαι που κουβάλει ο πατέρας μου, είχε πάρει καμιά διακοσαριά κιλά και κουβαλούσαμε από τη βάρκα, εκεί που ήτον αραγμένη εδώ κάτω, ηκουβαλούσαμε πέρα σπίτι του πατέρα μου… κι ηκουβαλούσαμε εγώ κι ένας αδερφός μου με τους κουβάδες […]. Κι εγώ μες στο Ρυάκα ηκάθομου κι ήπινα κάθε φορά, ώσπου μια δόση μέθυσα κι ήμεινα εκεί δα με τον κουβά και με ψάχναν. […]

Λ: Πόσο ήσασταν; Μικρός;

Δ: Ναι είμαι 15-16 χρονώ. Και που `ρταν και με βρήκαν εκεί και με βοηθήσανε, πήαμε στο σπίτι, αλλά ήμουν τύφλα!

Το άρθρο Μια οκά λάδι μια οκά κριθάρι. Μια με μια που λέμε εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.

Ανταλλαγή γουπάκι με κρασί και σαρδέλα με λάδι. Συνταγή για λιαστό γουπάκι

Σ: Πιάνανε το γουπάκι το μικρό, Βασίλη και το ξεραίνανε και μετά αυτό το στέλναν στη Σαντορίνη με την Κατοχή, και παίρναν το κρασί. Το ανταλλάζανε με ψαράκι και με το κρασί. Και το φέρναν απ` τα καΐκια κι αυτό έβαλε δύναμη στους αθρώπους ας πούμε. Όσοι το παίρνανε, παίρνανε δύναμη, γιατί τρώγαν ας πούμε το όσπριο και πίναν και το κρασίν αυτό. Και σαρδέλα. Σαρδέλα κάνανε πάρα πολλή κι αυτή την εστείλανε στη Γιάλη μ` ανταλλαγή με λάδι. […]

Λ: Πώς το φτιάχνατε αυτό το λιαστό ακριβώς; Τι διαδικασία είχε;

Σ: Αυτό έπαιρνες ένα μέρος σ` ένα βαρέλι -γιατί πιάνανε πάρα πολύ- και κάνανε την άρμη και το ρίχνανε μέσα και όταν άσπριζεν το ματάκι του ψαριού, ήταν το σύνθημα αυτό, το βγάζανε και το `πλώναν απάνω στις ταράτσες που `ναι καθαρά. Το `πλώναν απάνω, το γυρίζαν, το μεταγυρίζαν και όταν ηξεραινόταν το βάζανε σε σακιά.

Λ: Πόσο καιρό λιαζότανε δηλαδή πάνω-κάτω;

Σ: Ε, μια βδομάδα; Μπορώ να σας πω και παραπάνω γιατί ήπρεπε να ψηθεί καλά.

Λ: Ψηνόταν με τ` αλάτι του δηλαδή αυτό πρώτα και μετά με τον ήλιο.

Σ: Και το στείλανε κι αυτό στη Σαντορίνη.

Λ: Τα καθαρίζατε πρώτα ε;

Σ: Όχι, όχι.

Λ: Όπως ήτανε, ναι μικρά είναι.

Σ: Ναι, και τα ψήναμε κι όταν ψηθεί αυτό βγαίνει η πέτσα από πάνω και το τρώγαμε.

Αυτά είναι της Λαμπρής. Το ζυμωτό ψωμί, μετά τα κουλούρια και τρίτη φουρνιά να βάλωμε τα ψητά

Κατσίκι γεμιστό και τα φαγητά του Πάσχα

Σ: Το Πάσχα σφάζωμεν το αρνί. Αφού το ετοιμάσωμεν και το πλύνωμεν και το τακτοποιήσωμε, θα βάλω την κατσαρόλα στη φωτιά. Θα βράσω πρώτα λίγο χόντρο, στάρι. Το `χω κομμένο, θα βράσει. Μέσα εκεί θα ρίξω το υπόλοιπο ρύζι. Θα το ρίξω μέσα, θα βράσει κι αυτό. Μετά θα τσιγαρίσω τα συκωτάκια όλα, το κρεμμύδι, το άνηθο, και τα ρίχνω μέσα στην κατσαρόλα τα μυρωδικά, πιπέρι, κανέλα, όλα αυτά, τ` αλάτι, βούτυρο κατσικίσο και μετά θα το γεμώσω τ` αρνί και θα το ράψω.

Λ: Αυτό όλο το βράζετε και γίνεται πηχτό;

Σ: Ναι, αλλά μέσα άμα ράψω την κοιλιά τ` αρνιού, μέσα εκεί άμα βάλω τη γέμιση, θα βάλω ή νερό ή γάλα για να βράσει μες στο φούρνο να φουσκώσει. Γιατί άμα δε βάλεις τίποτι θα `ναι ξερό. Και το βάζεις αυτό και χυλώνει.

Λ: Το γάλα πώς το βάζετε δηλαδή; Στην κατσαρόλα;

Σ: Το `χω βρασμένο και όταν βάλω τη γέμιση μέσα στο κατσίκι, θα βάλω και…

Λ: Α, το ρίχνετε από πάνω.

Σ: Το ρίχνω. Ε, κι ό,τι υπόλοιπο το βάζω σ` ένα ταψί και το βάζω στο φούρνο. Ό,τι περισσέψει από το κατσίκι. Ναι. Πάλι, τα ποδοκεφαλάκια, τα κάνουνε τσιστά στα ξύλα. Το βάζει στα κάρβουνα, βγάζει καλά-καλά το μαλλί κείνο όλο που έχει απάνω, το πλύνει καλά-καλά, τα ποδαράκια όλα, τ` αντεράκια όλα τα κάνει χαρδουμάκια και τα βράζουμε, κι αυτά τα `χουμε στην Ανάσταση με τη μαγειρίτσα.

Μ: Παλιά δεν κάναμε και μαγειρίτσα, αυτά κάναμε. Αυτή ήταν η σούπα η μαγειρίτσα μας, ας πούμε.

Σ: Ναι, αυτά είναι της Λαμπρής τα… το ζυμωτό, που ζυμώνωμε το ψωμί, μετά θα κάνουμε τα κουλούρια δεύτερη φουρνιά να τα φουρνίσωμε, και τρίτη φουρνιά να βάλωμε τα ψητά.

Δ: Πολλή δουλειά!

Σ: Ναι, ναι, εκεί είναι ωραία να παίρνεις φωτογραφίες. […]

Λ: Εδώ τα κάνουνε τα σπίτια ακόμα όλα αυτά;

Σ: Ναι, βέβαια! Όλα. Κάθε σπίτι τα κάνει αυτά. Και το τελευταίο σπίτι θα το φτιάξει. Είναι ωραία.

Δ: Αλλά δε νηστεύουνε όπως παλιά; Τόσο αυστηρά;

Σ: Παλιά ήτανε να φας τση Σαρακοστή είτε Μεγαλοβδομάδα είτε… Ήπρεπε να `ρτει Ανάσταση για να φας το κρέας, να σας πω.

Το άρθρο Σαρδέλα κάνανε πάρα πολύ κι αυτή την εστείλανε στη Γιάλη μ΄ ανταλλαγή με λάδι εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.

Ανταλλαγές σε είδος με Σαντορινιούς

Σ: Πρώτα ερχόνταν καΐκια, ερχόνταν καΐκια και φέρνανε πράγματα. Φερειπεί` Σαντορινιοι, ερχόταν Σαντορινιοί. Εφέρνανε σταφίδα, εφέρνανε λάδια, όχι λάδι, εφέρναν και λάδια. Εφέρνανε άλλα διάφορα, κουκιά, όσπρια, τέτοια και κυνηγούσαμε να `χωμε παστό, να `χωμε αρμές σαρδέλες, γούπα, ατερνό, κολιό, που `ταν τότες άφθονα τα ψάρια. Κι είχαμε σαρδέλες, παστά που λέμε, και του τα δίναμε και κάναμε τράμπα. Παίρναμε κουκιά, κρασί σαντορινιό, σταφίδες, τέτοια.

Το άρθρο Κι είχαμε σαρδέλες, παστά που λέμε, και του τα δίναμε και κάναμε τράμπα εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.

Φτώχεια. Ανταλλαγή προϊόντων.

Ηλ: Θεία πότε γεννηθήκατε εσείς;

Ειρ: Ορίστε;

Ηλ: Πότε γεννηθήκατε;

Ειρ: Ω, μακάρι να `ξερα!

Δήμ: Το `35.

Ειρ: Δυστυχώς η μάνα μου… -πέθανε, είπα, ο πατέρας μου, ήμουν τριών χρονώ- ούτε γράμματα μ` έμαθε, ούτε τίποτι. Μ` έχα` και ήβοσκα, ήκανα ζευγάρι, ήσκαβα, ηφύτευγα, ηθέριζα αυτά, όλα τα `κανα εγώ και ήβοσκα κιόλα. Ε, πού θε να με στείλει γράμματα από τη Μεσαριά;    

Ηλ: Μας είπατε πριν ότι ήσασταν ξυπόλυτοι;

Ειρ: Ωωωω, η μάνα μας είπαμε, ήτο τότες φτώχειες, φτώχειες. Το αυγό… είχε κάτι κοτούλες η μάνα μου και ηγύριζε ο Μιχαλάκης, τον είχετε ακουστά; Ένας παλαιός… Ηγύριζε, ηπούλει λιβάνι, σπίρτα, εν ηξέρω τι άλλα, ε, και ηφύλαζε τ` αυγά η μάνα μου να πάρει σπίρτα και λιβάνι, εν υπήρχαν λεφτά.

Λάρα: Με αυγό ε;

Ειρ: Ναι, τ` αυγό.

Δήμ: Ανταλλαγή προϊόντων.

Ειρ: Ναι, να το πάρει ο άνθρωπος αυτός, να πάρει η μάνα μου σπίρτα και λιβάνι. Έχουν πεθάνει αυτοί οι αθρώποι χρόνια. Είχε που λες στη Μεσαριάν Ηλία μου κόσμο πολύ, αλλά οι παλιοί όλοι…

Δήμ: Η μάνα μου ήτανε έντεκα αδέρφια εν ζωή.

Το άρθρο Ηφύλαζε τ’ αυγά η μάνα μου να πάρει σπίρτα και λιβάνι, εν υπήρχαν λεφτά εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.

Ανταλλαγές σε είδος

Δημ: Ο πατέρας μου ήτανε χτίστης, ήτανε γεωργός, ήτανε κουρέας, έκανε τα πάντα. Και τότες γινότανε ανταλλαγές οι δουλειές. Ερχόσουνα εσύ να μου κάνεις, να μου ζευγαρίσεις, να μου σκάψεις τ` αμπέλι, ερχόμουν εγώ να σου χτίσω το σπίτι ή να `ρτω να σου ανταλλάξω… Έτσι γινότανε οι δουλειές δηλαδή. Είπαμε χρήματα δεν υπήρχαν τότες, πολλά χρήματα. Δηλαδή ερχόταν να κουρέψουνε, ας πούμε, άλλος να του `φερνε ένα μπουκάλι κρασί, άλλος μπορεί να του `φερνε κάτι. Αν είχαν λεφτά του δίνανε. Εγώ θυμάμαι ανθρώπους που φέρνανε ένα αυγό στην εκκλησία, ν` ανάψουνε κερί. Βάζαν ένα αυγό απάνω στο παγκάρι, για ν` ανάψουνε κερί.

Το άρθρο Εγώ θυμάμαι ανθρώπους που φέρνανε ένα αυγό στην εκκλησία, ν’ ανάψουνε κερί  εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.

Διατροφή επί Κατοχής και ανταλλαγές με άλλα νησιά

H: Με τον πόλεμο ήσασταν εδώ;

Ελ: Ναι.

Η: Μείνατε στη Δονούσα αυτά τα χρόνια;

Ελ: Εδώ, ναι, εδώ.

Η: Τότε πώς ήτανε;

Ελ: Με χόρτα, μόνο με χόρτα, τίποτ` άλλο. Ό,τι βγάζαμε -γιατί τα σπέρναμε τα χωράφια, σπέρναμε και κουκιά, ρεβύθια, φακές, φασόλια, πατάτες βάζαμε. Το σπόρο τον αφήναμε πάντα και κάναμε, αλλά δε μας επαρκούσε να περάσουμεν όλο το χρόνο. Το μόνο που μας λείφτηκε πολύ ήτανε το λάδι και το ψωμί, το λάδι και το ψωμί. Τα άλλα όλα κάναμε. Κάναμε σουσάμια, κάναμε μέλια, κάναμε φακές όπως σας λέω, φασόλια, κουκιά, ρεβύθια, σπέρναμεν από όλα, βγάζαμε γλυκοπατάτα πολύ. Ε, κουτσοπερνάγαμεν από τροφές ένα ορισμένο διάστημα, αλλά τι γινότανε; Πεινούσανε, είχε πολλή δυστυχία μέσα τα Δωδεκάνησα από τη Λέρο, απ` την Πάτμο, απ` τη Νάξο, κι ερχότανε αυτοί με βάρκες και πουλάγανε των κοριτσιών τις προίκες. Και μεις είχαμε υστέρηση, ας πούμε, από παπούτσια, από ρούχα, από ορισμένα πράματα κι αναγκαζόμαστε να δώσουμε… Ένα πιάτο στάρι, ένα πιάτο στάρι λέει, να μας βάλετε, να πάρετε… ξέρεις πόσα πράματα δίνανε για να πάρουνε ένα πιάτο στάρι; Και εκείνο μας λειβότανε ύστερα, γιατί ερχότανε πολλοί. Άλλους τους λυπόσουνα, άλλους τις είχανε ανάγκη. Είχαμεν ανάγκη να πάρουμε κι εμείς, απ` τη Νάξο παίρνανε ρούχα, και από τα Δωσεκάνησα. Ρούχα, πολλά ρούχα, σεντόνια, κουβέρτες, των κοριτσιώ άπιαστα, άθιχτα και τα δίνανε για κομμάτι ψωμί, που λένε. Κι έτσι λοιπό μείναμε κι εμείς στο τέλος χωρίς φαΐ, γιατί δίναμε το ψωμί, δίναμε τον καρπό, επί τω πλείστω καρπό δίναμε.

Το άρθρο Ξέρεις πόσα πράματα δίνανε για να πάρουνε ένα πιάτο στάρι; Ερχότανε με βάρκες και πουλάγανε των κοριτσιών τις προίκες εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.