Η φουβού. Το γάλα της μάνας. Η παρασκευή του καφέ.

Ε: Δεν υπήρχαν τότε ούτε πετρογκάζια, ούτε γκαζιέρες, ούτε τίποτα, μόνο ξύλο. Ξύλο και φουβού, δεν ξέρω αν την ήξερες τη φουβού; Όπως  το μαγκάλι, ήταν ένα πράμα με πόδια, το φτιάχνανε ο γύφτος αυτό, […] με τρία πόδια. Έτσι πατούσε κάτω. Εδώ δίπλα άνοιγε ένα παραθυράκι, άνοιγε κι έκλεινε πάλι το παραθυράκι. Εδώ μέσα είχαμε ένα σίδερο και το `χανε σκάρα έτσι μέσα. Μέσα σ` αυτή τη σκάρα έβαζες τα κάρβουνα.

Σ: Από πάνω.

Ε: Από πάνω από τη σκάρα. Από κάτω ήτανε κενό κι έβγαινε από δω από το παραθυράκι, έβαλε αέρα, και έβαλες τα κάρβουνα, τα άναβες με ένα κλαδάκι, από δω φυσούσε βέβαια κι από πάνω κι από δω κι ανάβανε. Έβγαινε και η στάχτη από δω, όσο χώνευε το κάρβουνο που εγίνοντο στάχτη έβγαινε από δω. Έβαζες λοιπό απάνω εκεί το μπρίκι κι έκανες τον καφέ, το τσάι, το φλασκόμηλο, ό,τι ήθελες. Ηκάναν οι μανάδες μας το φαΐ των παιδιώ`, το βάζανε ένα κατσαρολάκι. […] Έβαλε το κατσαρόλι επάνω, έκανε η κάθε μάνα που `χε το παιδί, του `κανε το φαΐ του παιδιού. Τότες αλεύρι του `κανε, σούβλι που λέμε, με λαδάκι, με ζαχαρίτσα μέσα, το σάλευε κι όταν εγίνουντο σαν κρέμα, αυτό ταΐζανε τα παιδιά. Τα θηλάζανε βέβαια τότες οι μανάδες πολύ τα παιδιά, μέχρι μεγάλα παιδιά. Ηκάνανε γάλα, δεν τα ποτίζανε γάλα όπως τα ποτίζουν τώρα τα παιδιά. Εκείνες κάνανε γάλα οι ίδιες και τα θηλάζανε, δεν τα ποτίζανε καθόλου γάλα ξένο, τίποτα, ό,τι πίναν από την ίδια. Κάνανε πολύ γάλα τότες οι μανάδες μας, γι` αυτό ηγίνουντο και τα παιδιά γίνανε μεγάλα. Τα βυζάνανε μέχρι μεγάλα γάλα, δεν το ξέρανε το γάλα το έτοιμο, ούτε κουτί ούτε τίποτα, επίναμε ό,τι έκανε η μάνα. Αυτό εθηλάζαν και πίνανε. Και μ` αυτό ημαγειρεύαν και κάναν του παιδιού το φαγητό και έτρωγε κι εγώ το πρόλαβα τη φουβού. Η μάνα μου ήθελε να βάλουμε τον καφέ, τότες τον ηφέρναν τον καφέ ακαβούρδιστο, […] και μ` έχε εμένα η μάνα μου, τον ηκαβουρδίζαμε σ` ένα τηγάνι, να μαυρίσει ας πούμε, να γίνει το χρώμα του καφέ, αυτό το σπυρί που ήτανε, ακαβούρδιστος. Και μετά αφού είναι να καβουρδιστεί, να το βάλεις στον κόπανο, να το κοπανήσωμε, να το κοπανήσωμε, να γίνει, ας πούμε, ψιλό. Μετά ηστρώναμε ένα χαρτί, το κοσκινίζαμε με την τριχιά, να πάει κάτω το ψιλό. Όσο έβγαινε πάλι απάνω χοντρό, πάλι το κοπανούν, να το ξανακοπανήσωμε μέχρι να τελειώσει και μετά το βάλαμε στο κουτί και το βράζαμε τον καφέ σε αυτό τη φουβού που σου λέω. […] Ήτανε κουραστικό, αλλά ήταν ωραίο, παραδοσιακό.

Σ: Κοίταξε να δεις εσύ απάνω που σου λέει για την τροφή αυτή που τρώαν τα παιδιά, έτσι; Λοιπό`, αυτό το μωρό είναι θρεμμένο με αυτήν την τροφή και με το στήθος της γυναίκας, της μάνας. (Δείχνει μια παλιά φωτογραφία) […] Αυτό το μωρό, αυτό το παιδί, πόσων μηνών περίπου να `ναι… λοιπό`, είναι θρεμμένο με το στήθος της μάνας […], με το γάλα της μάνας, και με αυτό το φαΐ της φουβούς, δίχως να `χει φάει ξένη τροφή.

Το άρθρο Αυτό το παιδί είναι θρεμμένο με το στήθος της μάνας και το φαΐ της φουβούς εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.

Πώς φτιάχνανε τα κάρβουνα

Η: Και τα κάρβουνα θείε πως τα κάνατε; […]

Κ: Τα κάρβουνα βγάλαμε τα κουτσούρια από τα χωράφια γύρω γύρω τις σκοινιές, τα στοιβάζαμε και τα χτίζαμε μετά από πάνω κανονιές [?], για να μην μπαίνει το χώμα μέσα και το βάζαμε φωτιά από κάτω και καίουντο με τον καπνό. Άμα ΄θελε να κάει το ένα, τέσερεις τρύπες του ΄φήναμε. Μια απο ΄δω, μια απο ΄δω, έτσι σταυρό και μια μια ήβγαζε φωτιά. Άμα ΄βγαζε φωτιά, το κλείναμε και τέλος ηκλείνουντον όλα και βγάζαμεν τα κάρβουνα μετά. […]

Η: Και αυτά τα κάρβουνα που τα χρησιμοποιούσατε;

Κ: Τα πουλούσαμε. […] Μύκονο και Σαντορίνη. Τότες η Μύκονος ξύλα, […] η Σαντορίνη τα ίδια, δεν είχανε τώρα τέτοια όπως είναι τώρα. Τότες η Μύκονος με ξύλα και με κάρβουνα ηπολεμούσε, η Σαντορίνη τα ίδια. 

Το άρθρο Τότες η Μύκονος με ξύλα και κάρβουνα ηπολεμούσε εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.

Το πλιάτσικο στο βομβαρδισμένο πλοίο του Κέντρου

Λ: Πήραν κι άλλα από κει;

Ψ: Ναι αμέ πολλά.

Λ: Τι πράγματα;

Ψ: Από το καράβι; […] Το `χανε κάψει οι Γερμανοί, αλλά είχε πράματα πολλά μέσα. Είχε αμανάτια του στρατού, αμανάτια τα λέμε εμείς, μπογαλάκια να πούμε, διάφορα πράματα μέσα, πολλά πράματα. Αλλά βάλανε φωτιά το βράδυ οι Γερμανοί και τα κάψαν όλα και βούλιαξε το καράβι. Είχαμε ένα μικρό βαρκάκι μέσα του Περβολάρη, μπαίναμε μέσα και βγάζαμε, λεφτά είχε μέσα, φωτογραφίες πράματα, ρούχα, λεκάνες, μυστήρια, κασμάδες.

Σ: Αλλά δεν τα πήραν αυτά.

Μ: Κουζινικά όλα αυτά…

Ψ: Κουζινικά, ναι, τέτοια. Το βουλιάξαν τα εγγλέζικα… Είχαν ανοίξει κάτι τρύπες στο μηχανοστάσιο τόσες μεγάλες. Αφού μπαίναμε μέσα και βγάζαμε όλο το κάρβουνο από την καρβουναποθήκη. Αυτό το βουλιάξαν οι Γερμανοί, ήταν ελληνικό, το `χαν κατασχέσει, το `χανε κάνει πολεμικό. Έξι πύργους είχεν απάνω, αντιαεροπορικά, βαρέα κανόνια να πούμε. […] Το βουλιάξαν το σαραντατρίο οι Γερμανοί με την οπισθοχώρηση.

Γ: Είναι τώρα από κάτω δηλαδή;

Ψ: […] Ήρθε μια εταιρεία από τον Πειραιά και το… Εδώ το κατωκάραβο είναι κάτω, φαίνεται άμα το προσέξεις στην άμμο μέσα γιαλό-γιαλό […].

Μ: Η καρίνα του μόνο έχει μείνει. […]

Λ: Και τι και τι πράματα πήραν από μέσα;

Ψ: Α τι πράματα; Το διαλύσαν το καράβιν εδώ, ερχότανε συνεργεία από τη Νάξο, τα κόβανε με κοπίδια με αυτά και το…

Το άρθρο Είχαν ανοίξει κάτι τρύπες στο μηχανοστάσιο τόσες μεγάλες. Αφού μπαίναμε μέσα και βγάζαμε όλο το κάρβουνο από την καρβουναποθήκη εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.

Το πλιάτσικο στο πλοίο

Η: Με το πλοίο τι κάνατε;

Στ: Ε, με το πλοίο, αρχίνησε, να πούμε, το πλιάτσικο. Μπήκανε μέσα, απ` τη Μεσσαριά, από δω, και παίρνανε κάρβουνα. Είχε ραπτομηχανές, και τι δεν είχε μέσα. Παίρνανε… δηλαδή είχε περιουσία το πλοίο αυτό και το κάναν σκορποχώρι όλοι, απ` τη Μεσαριά κι από δω μπήκανε. Κάρβουνα, πράγματα πήρανε… τέλος πάντων. Το κάνανε δηλαδή, πώς να στο πώ; Έμεινε σκέτο το πλοίο, το κλέψανε. Αλλά μετέπειτα λοιπόν το `44 έγινε η απελευθέρωση […] και φέρανε να πούμε, από την Αθήνα ήρθανε, και λένε «Στοπ! Όποιος ανέβει στο πλοίο και κάνει πειρατεία θα συλλαμβάνεται» και σταματήσανε. Αλλά είχε θησαυρό το πλοίο αυτό. Από τα πέντε δηλαδή,  βουλιάξαν ένα εδώ, το άλλο πήγε προς την Κίναρο κι από κει τα… Τα τρία τ` άλλα … απ` τη Μήλο ξεκίνησανε τα πλοία τα Γερμανικά. Γιατί μετά άρχισε η απελευθέρωση. Το `44 ήτανε.

Η: Και τελικά τι το κάνανε; Το κόψανε αυτό το πλοίο;

Στ: Ήρτε μια εταιρεία και πήρε τα σίδερα, αλλά η καρένα του ακόμα υπάρχει κάτω.

Το άρθρο Ε, με το πλοίο αρχίνησε το πλιάτσικο. Είχε περιουσία το πλοίο αυτό και το κάναν σκορποχώρι όλοι εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.

Περί ανεράδων και φαντασμάτων

Η: Ιστορίες για ανεράδες ξέρετε;

Κ: `Eν είχε μωρέ τέτοια πράγματα. Οι παλιοί μας ηφοβερίζαν και φοβούμαστε και μεις οι μικροί.

Η: Οι παλιοί τι λέγανε γι` αυτό;

Κ: Ήλεγαν πως τις ηβλέπανε, πως ηχορεύανε πως… Αλλά αυτά είναι όλα ψέματα. Ξέρεις κάτι επιτήδειοι, ηβγαίναν τη νύχτα… Στην Αμοργό τα βγάλαν τα πιο πολλά αυτά και ντύνουντον ετσι, για να κλέβγου` και ηβλέπαν όλοι οι άλλοι, ηκλειούντο μες στα σπίτια και κλέβγαν αυτοί. Κι εδώ, κι εδώ ήρχουντο και ηκάναν αυτή τη δουλειά και πηαίναν και κλέβγαν τα κατσίκια, τα παίρναν και φεύγαν. Όχι πως υπάρχαν ανεράδες και τέτοια, αυτά είναι ψέματα. Εγώ όλα τα χρόνια μες στις Αγριλιές έχω ξωμείνει δυο-τρεις βραδιές, μες στον Άσπρον Κάβο ήμουν όλη νύχτα με τα ψαρέματα, ποτέ δεν είδα τίποτα.

Καλ: Καμίνια να κάνουν κάρβουνα.

Κ: Κλέφτες τα κάναν αυτά. Κι εδώ ήρχουντον και κάνανε τα φαντάσματα και κλείουντον οι γέροι τότες οι παλιοί, όχι στον καιρό τον δικό μας, παλιοί, και πηαίναν και τους κλέβγαν τα κατσίκια. Όχι πως υπήρχαν, αυτά είναι παραμύθια.

Η: Αλλά τα πιστεύανε τότε.

Κ: Ε, τα πιστεύγαν γιατί τις είχανε… Ε κι εμείς οι μικροί ηπηαίναμε τότε στα σπίτια του Νικητιού, ηπηαίναμε, ήτον οι γέροι όλοι αυτοί και αρχίζανε, είδαμεν το ένα, είδαμεν το άλλο, όλο ψέματα. Εγώ γύριζα όλη νύχτα, όλη μέρα, δεν είδα ποτέ μου τίποτα. Τότες που ηπέθανε η συγχωρημένη η Τασία, σε δυο μέρες ήταν και το βαπόρι. Όλοι οι σκοτωμένοι εκεί, είχανε βγει απάνω στις Πλάκες κι ηπήαινα για μουγκριά τη νύχτα. Ηκάθομου ίσα με τις έντεκα, δώδεκα η ώρα και μετά ήρχουμου. Είχαμε έναν σκύλο και ησφύρουν από κει, για να περάσω το νεκροταφείον, ήτο δυο μέρες – τρεις η συγχωρημένη η Τασία πεθαμένη – να πώς γίνουντο τα φαντάσματα – και ήκουσα το σκύλο που γάβγισεν εδώ. Αυτός με επήρε χαμπάρι και όπως ηκατέβηκα στην άμμο πέρα στην Πέρα Πάντα, είχα τα παντζάκια μου απάνω για να μη βρέχουνται κει που ηκάθομου. Νιώθω ένα πράμα, απ! Και κολλά στο πόδι μου, κάνω έτσι, δεν ήβλεπα τίποτα, ήτο χαμηλά, αυτό ήπαιζε χάμου.

Καλ: Ο σκύλος.

Κ: Προχωρώ ακόμα πέντε-έξι βήματα, ήρτα εδώ κοντά στη μέση της άμμους, τσαπ! Κολλά πάλι στο πόδι μου. Γυρίζω, δε βλέπω τίποτα. Αυτός ήρχουντο και ημυρίζουντο κι ήπεφτε χάμω, ήτο και μικρό σκυλί άσπρο, ήτον ένα με την άμμο. Αφού ήρτα δα εκεί στο ρυάκα, ξαναγυρίζει και το `νιωθα καλά και κόλλησε και γυρίζω πίσω και βλέπω το σκύλο. 

Μ: Φοβηθήκατε;

Κ: Στην αρχή να σου πω ηνετρίχιασα, έτσι την ώρα που… αυτό, και γύρισα και δεν είδα τίποτα. Η συγχωρεμένη, λέω, η Τασία είναι και ήρτεν και μ` έπιασε από το πόδι. Αλλά δεν… Να, έτσι γίνουντο τα φαντάσματα, οι παλιοί….

Το άρθρο Κλέφτες τα κάναν αυτά. Kαι κάνανε τα φαντάσματα και τους κλέβγαν τα κατσίκια εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.

Τα «κουκλάκια» και τα αρχαία που έβρισκαν στα χωράφια

Κ: Για τις δουλειές που είπατε τώρα στα αρχαία, είχαν ασχοληθεί όλοι εδώ; Πώς είχε γίνει; Πώς τα `χανε βρει…  πήρανε εργάτες από τα χωριά; Πώς είχε γίνει;

Σ: […] Ήρτε να πούμε τώρα, `εν ηξέρω, μηχανικός ήρτε; Και κοίταξε να πούμε τα μέρη αυτά και θα `βρεν κάτι εκεί; Είπανε ότι βρήκανε κάποια κούκλα, να πούμε, ηβρήκανε εκεί κι από κει λοιπό ηβάλανε πια να πούμε και ήρτανε και… Ε, βρήκανε πολλά, βρήκανε πολλά. Τώρα αυτά τα φυλάουνε.

Κ: Κι από δω είχανε φύγει άνθρωποι και δούλευαν εκεί; 

Σ: Αμέ, όλον το νησίν ηδούλευγε, δεν υπάρχαν βλέπεις δουλειές και ηναγκάζουντον ο κόσμος και πάαινε.

Κ: Εκεί τι κάνανε; Σκάψιμο;

Σ: Ε, σκάβγανε να πούμε […]. Μάλιστα ηβρήκανε νομίζω μία μάνα και είχεν το παιδί μες στην αγκάλην της, μες στην αγκάλην της και ήτον τα οστά του παιδιού, το κεφαλάκι και της μάνας. Τον καιρό που γίνηκεν ο σεισμός. Εκεί σου λέει πρώτα τον παλαιό καιρό, εκεί σου λέει, ήτον η πρωτεύουσα, εκεί και με τους σεισμούς… Αφού σου λένε ότι οι Μάκαρες κι η Ντονούσα ήτον το ένα κι χωρίσανε. Καλοταρίτισσα, το Σκουλονήσι αυτά όλα… 

Η: Θεία αυτά τα αρχαία με εκείνη τη γυναίκα με το μωρό πού ήτανε;

Σ: Αυτοί ήτανε, να πούμε, κάτοικοι να πούμεν εκεί και με το σεισμόν που ηγίνηκε είχεν… κουλουγύρισεν να πούμε και μείναν εκεί.

Η: Και πού βρέθηκε αυτό; Σε πιο μέρος στη Δονούσα;

Σ: Εκεί κάτω να πούμε ήτονε, εκείνον όλο εκείνο ήτονε πρώτα να πούμε όπως στον Κάμπο, την Καλοταρίτισσα έτσι ήτον και κει. Και με το πανωγύρισμα, τις ηπανωγύρισε και βρήκανε πολλά, να πούμεν, εκεί.

Κ: Εκεί στο Βαθύ Λιμενάρι λέτε τώρα; Σε αυτό το σημείο;

Σ: Ναι, ναι. Εκεί τώρα τα φυλάουνε τα αρχαία αυτά. Τα μαζέψασιν όλα και τα πάνε να πούμε εκεί και τα κολλήσανε, βρήκανε να πούμε αρχαία κουρούπια, πολλά εβρήκανε.

Κ: Πού τα πήγαν τα… ;

Σ: Αυτά τα πηαίνουν εκεί στο… πώς λέγεται αυτό δα; Που παν και πηαίνουν και τα βλέπουνε;

Κ: Στο μουσείο. […]

Σ: Στο μουσείον εκεί. Εκεί τα πηαίναν, τα νεώσασι να πούμε, που `τανε πετρωμένα και σπάσανε, διάφορα. Παλαιά πράματα αυτά, σου λέω, από τα χρόνια σου λέει εκείνα. Και γι` αυτόν τον λόγο τώρα ηβάλανε τώρα και φύλακα και φυλάει. Γιάντα τώρα θα πελεμήσεις οικόπεδο για να χτίσεις, πρέπει να `ρθουσι να κοιτάζουνε. […] Και σου λένε πρώτα, τον παλαιόν καιρό να πούμε, ε τον παλαιόν καιρό… Εκεί που `τον πέρα οι κάτοικοι που ζευγαρίζαν ακόμα τώρα να πούμε, του Νικήτα, να πούμε, του Τσίφτη ο πατέρας, τα αδέρφια να πούμε που ηκάνανε ζευγάρι, βρίσκανε, λέει, τις κούκλες εκεί που κάνανε ζευγάρι και τα δίναν των παιδιώ και παίζανε. Δεν το ξέραν, να πούμε, πως ήταν τέτοια, κατάλαβες; […] Ενώ όμως σήμερι άμα τα βρίκεις αυτά, έχουν μεγάλην αξία, μεγάλην αξία. Ο παππούς σου μια φορά κάτω στο Λιβάδι […] ήτανε κάτι κάτι σταύλοι, τα `χα κι εγώ ακουστά […], ήβρε, λέει, δυο τσουκάλια. […] Και ήτο γεμάτο το ένα κάρβουνο και τ` άλλο καραβόλους. Δεν ήτο της τύχης του. Λέει, λοιπόν, «Τέτοια τύχη», λέει, «είσαι;» Με συχωρείτε και κατουρεί μέσα. «Να», λέει, «τέτοια είσαι η τύχις μου;» Άλλη φορά πάλι η νανά μου τα `χε βρει σκαμμένα πέρα εκεί στις όχτους, εκεί που `τον τα σπίτια τα παλιά, να πούμε, από κάτω στο πλευρόν εκεί ήβρεν κι εκείνη ένα τσουκάλι καραβόλους. Δεν ήτον της τύχης της κι εκείνης. Εάν ήτον άλλος κι ήταν της τύχης του […]. Αυτά τα στοιχειώνουνε, αυτά τα στοιχειώνουνε.. Αν πας τώρα λένε λόγια. Εάν είναι, να πούμε, πει για σε σκοινί, για ξέρω γω, γίνεται σκοινί. Λέει δέναν σκοινίν εκεί, εκεί γίνουνται λεφτά. Μας έλεεν ο πατέρας μου μια φορά, που ήτανε, λέει, στην Αμοργό νομίζω… Ήτο, λέει, ένας και τα `βρε, δεν ήτον όμως λεφτά. Είχε, λέει ένα φίλο και του λέει, «Βρε φίλε, πάμε στο τάδε μέρος;» «Ίντα πά` να κάνουμε;» «Πάμε έτσι για περίπατο.» Ε, αφού πήασι λοιπό, […] ήβρε ένα σκοινί εκεί και το σκοινί γίνουντο λεφτά. Του λέει, «Γι` αυτό βρε σε `θελα. Δεν ήτον», λέει, «εμένα της τύχης μου, γι `αυτό σε `θελα, αν εσένα ήτον της τύχης σου, να τα βρούμε.» Κατάλαβες τι γίνεται;

Το άρθρο Εκεί τώρα τα φυλάουνε τα αρχαία αυτά. Τα μαζέψασιν όλα και τα πάνε εκεί και τα κολλήσανε εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.