Τα νέα για το στρατιωτικό πραξικόπημα

Η: Εδώ η δικτατορία επηρέασε καθόλου τη ζωή στο νησί; Άλλαξε τίποτα;

Δημ: Ε, οπωσδήποτε… Δεν είχαμε πολλά πράγματα, αλλά πάντως άλλαξε κάτι. Είχαμε ένα αστυνόμο από το Κουφονήσι ας πούμε, Καραθανάσης. Ήτον και καλός αλλά ήτον και τζαναμπέτης, ήτο φασίστας, κυνηγούσεν τον κόσμο, δεν μπόραγε να κάμεις τίποτι, άμα ήπαιρνε χαμπάρια ήρχουντο τακτικά. 

Κ: Εσείς πώς μάθατε εδώ ότι έγινε δικτατορία, αφού δεν υπήρχαν τα…;

Δημ: Ε, το μάθαμε αυθημερόν τότε, το `67 ήτανε. Αφού εγώ ήμουν ασυρματιστής, αφού είχα τον ασύρματο… Το `μαθα ανήμερα και τους το `πα εδώ. Ε, οι πιο πολλοί δεν ηκαλοξέραν τι θα πει δικτατορία. Εκατελήφθην η βουλή, έπεσε η κυβέρνηση, ήγινε στρατιωτικό πραξικόπημα, ηκατέβησαν συνταγματάρχες με τα τανκς. Ύστερι μάθανε καλά το θέμα πώς είναι, βέβαια.

Το άρθρο Οι πιο πολλοί δεν καλοξέραν τι θα πει δικτατορία εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.

Η δημιουργία της κοινότητας

Δημ: Πριν το `50 δεν είχαμε κοινότητα. Φορολογούσαν τον κόσμο -που `χεν και κόσμο τότες- παίρναν τους φόρους και πηαίναν στη Γιάλη, ας πούμε. Εδώ δεν πληρώναν τίποτι, δεν ηπροσήχαν το νησί, άνηκε στη Γιάλη το νησί, στην Κοινότητα εκεί. Επιβάλλαν φορολογία, ήρχουντο και τα μάζευε ένας εισπράκτορας και τα `παιρνε και τα πήαινε κάτω τα λεφτά για την Κοινότητα Αιγιάλης, κι εδώ δεν ηδούναν τίποτα […].

Κ: Και πώς και έγινε κοινότητα εδώ;    

Δημ: Βγήκε ένας νόμος πάλι και έλεγε ότι μπορεί ένας οικισμός ή ένα χωριό μεγάλο που `χει μέχρι 500 κατοίκους, 500 και πάνω να `χει, μπορεί να αποσπαστεί να γίνει κοινότητα. Όπως είναι στη Νάξο […] τα μικρά χωριά εκεί πάνω πάνω. Ε, ηβρέθην ο Χρήστος ο Μαρκουλής και ήτονε πρωτεργάτης τότες, ήτον ξυπνητός, ήγινε και πρόεδρος μετά, […] ο πατέρας της Παράσχως […]. Αυτός συνεργάστη με τον δήμαρχο της Νάξου, τον Προμπονά αυτόν που σου λέω, αυτόν που `χε τα ποτά, γιατί ήπαιρνε κι αυτός ποτά από κει και του τα `πεν αυτός που ήτο δήμαρχος «Έτσι κι έτσι, δεν κάνεις κουμάντο να κάμετε κοινότητα πέρα στο νησί, τα παίρνουν οι Γιαλίτες τους φόρους σας και τ` αυτά;» Ναι, και έπρεπε να μαζέψει υπογραφές και κατάλογο των κατοίκων πόσοι είναι, να φτάνει τους 500. Και τα κατάφερε κι ήρθε τότε και έγραψε καμιά τρακοσαριά που `ταν εδώ, τρακόσιους πενήντα, κι ήβαλε κι αυτους που `ναι στην Αθήνα και στο Κουφονήσι, Σκοπελίτες όλοι, Τσαβαρής από τη Νάξο, όποιοι ήτονε από δω, τους ηπέρασε κι ήκαμε έναν κατάλογο άνω των πεντακοσίων. […] Ήτον ξυπνητός, δεν ήτανε… Ήτον έμπορας αυτός. Τα πήε πέρα στον δήμαρχο, ο δήμαρχος τα `στειλε στη Νομαρχία κι από κει Υπουργείο Εσωτερικών και εγκρίθη. Με βασιλικό διάταγμα ιδρύθη η κοινότητα. Είχα ένα βιβλίο εγώ και το `χω δώκει του προέδρου βέβαια, που λέει το βασιλικό διάταγμα «Ιδρύθη η Κοινότητα Δονούσης, που απεσπάστη από την Κοινότητα Αιγιάλης.» Αυτό υπάρχει το βιβλίο στην κοινότητα, […] ναι, υπάρχει και λέει και για τους πληθυσμούς ανά δεκαετία. Το `χα εγώ για τον εαυτό μου, αλλά ήρτεν μου το γύρεψε, του το `δωκα, ακόμα δε μου το `φερε. Πάντως υπάρχει ένα βιβλίο τέτοιο που λέει για τη Δονούσα.

Οι πρώτοι δρόμοι αρχίνιξαν να γίνονται το 1954-55

Η κατασκευή των μονοπατιών

Δημ: Οι πρώτοι δρόμοι αρχίνιξαν να γίνονται το 1954-55. Έδωκε η Πρόνοια κάτι χρήματα στην κοινότητα και είχανε βάλει εργάτες και δουλεύαν όλοι. Από δω να πάει στο Μερσήνι κι από δω στην Καλοταρίτισσα. […] Υπήρχαν οι δρόμοι εκείνοι οι παλιοί, σαν κατσικόδρομοι που `τονε, αλλά με τις σκαφές που κάνανε τους ηστρώσαν λίγο τους δρόμους. Εκείνος ο δρόμος που πάει στον Κέντρο απάνω, το Ζήτα εκείνο, έχει σκαλάκια, αυτά εγίνησαν τότες δα, σκαλοπάτια και όλοι οι δρόμοι. Το θυμάμαι γιατί θαρρώ πως ηπληρώνουντο εδώ στην Κοινότητα με 14 δραχμές μεροκάματο. Ένα βοήθημα ήταν δηλαδή, 14 δραχμές, γιατί λέγανε να κάνεις τους δρόμους να πάρεις και 14 δραχμές. Υποτυπώδες μεροκάματο. 

Κάθε χρόνο βγάλαμε ένα πρόγραμμα τρία μεροκάματα να κάνει ο κάθε ένας από 18 χρονώ μέχρι 60

Ο θεσμός της προσωπικής εργασίας

Δημ: Το `55 και μετά που οργανώθη (η κοινότητα) καλά, γίνουντο και προσωπική εργασία σύμφωνα με το νόμο, και κάθε χρόνο βγάλαμε ένα πρόγραμμα, ο πρόεδρος βέβαια, τρία μεροκάματα να κάνει ο κάθε ένας από 18 χρονώ μέχρι 60, συμπεριλαμβανομένου του 60. Έτσι λέγαμε, ότι τάδε εποχή, ξέρω γω τώρα, τον Οκτώβρη, όταν δεν είχαν δουλειές, ή το Μάη, ξεκινήσαν και κάναν τη Δονούσα, εδώ στα χωριά μας μέσα, πλακοστρώσεις, τσιμεντοστρώσεις και όλα αυτά. Ήτον προσωπική εργασία.

Η: Ήταν υποχρεωτικό;

Δημ: Ναι, υποχρεωτικό. Ήτον νόμος του κράτους, να προσφέρεις τρία μεροκάματα προσωπική εργασία στην Κοινότητα, όπου σε διόριζε ο Πρόεδρος και το συμβούλιο να πα` να εργαστείς κι άμα δεν ηπήαινες είχε δικαίωμα το κοινοτικό συμβούλιο να σου βάλει εισφορά να πληρώσεις. Τα μεροκάματα τα πλήρωνε το δημόσιο ταμείο, υπέρ της Κοινότητας βέβαια κι αυτά. Ναι, και ήρχουντον όλοι, γιατί δεν είχαν και λεφτά, να πληρώνουνται τα μεροκάματά τους. Τότες φτιάξαν τις δρόμοι μες στα χωριά, τσιμεντοστρώσεις καταρχήν. Ήπαιρνε η Κοινότητα τσιμέντα, αμμοχάλικα, μαζεύαμε από τις παραλίες τότες, κάνανε από ένα κομμάτι κάθε χρόνο και φτιάξανε δρόμους, πρώτα ήτο χωματόδρομοι. Να πας από δω κάτω όλο λάσπες ήτονε, άμα έβρεχεν κιόλα. Μετά, τώρα τελευταία, ήβγε άλλο πρόγραμμα κι έλεγε να γίνουν και πλακοστρώσεις. Ε, πλακοστρώσαν πιο πολύ πάλι οι δρόμοι έτσι μ` αυτήν την πλάκα Καρύστου κι είναι πιο ωραίο.

Το άρθρο «Δεν κάνεις κουμάντο να κάμετε κοινότητα πέρα στο νησί;» εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.

Χρονολογία κατασκευής λιμανιού και άφιξης ρεύματος. Η πρώτη τηλεόραση

Δημ: Το ρεύμα στη Δονούσα πρωτομπήκε το `83[…], 1983. Το `86 έγινε ο μόλος.

Λάρα: Την πρώτη τηλεόραση τη θυμάστε εσείς πότε ήρθε;

Δημ: Και η πρώτη τηλεόραση ήρθε με μηχανή, με βεζινομηχανή. Την έφερε ένας γαμπρός μου, μια του πατέρα του και μια του πατέρα μου. Δύο τηλεοράσεις, μια ήταν από δω την πλευρά και η άλλη ήταν απέναντι. Με βεζινομηχανή. Και τότες μάλιστα ήταν ο Άγνωστος Πόλεμος, ένα έργο τότες, το σήριαλ εκείνο και τρέχαν όσοι… οι μισοί… αλλά οι περισσότεροι ερχόταν σε μας, ήταν πιο κοντά εδώ. Γέμιζε το σπίτι μέσα, για να δούνε τον Άγνωστο Πόλεμο. Αυτό ήταν μέσα στο εξήντα τόσο, τη δεκαετία του `60 βέβαια.

Η ενημέρωση γινότανε αν ερχόταν κανένα καΐκι. Ε, και μαθαίνανε έτσι, ο ένας με τον άλλον

Η ενημέρωση για τα γεγονότα. Το πρώτο ραδιόφωνο

Ηλ: Εσείς τώρα, ενημερωνόσασταν για τις εξελίξεις; 

Δημ: Εδώ πέρα;

Ηλ: Ναι.

Δημ: Όχι, όχι, δεν ενημερωνόμαστε τίποτα. Ε, όταν πρωτοήρθε ένα ραδιόφωνο με μπαταρίες υγρές, τρέχαν όλοι να μάθουν, ν` ακούσουνε, να πει τίποτα.

Λάρα: Θυμάστε πότε ήταν αυτό; 

Δημ: Ε, αυτό ήτανε μέσα στο `49, εκεί χάμω.

Λάρα: Και ποιος το έφερε; Η κοινότητα εδώ;

Δημ: Όχι, όχι, το είχε μάλιστα ένας ο οποίος δε ζει τώρα, Μαρκουλής Χρήστος.

Κατ: Ο Φαζάκος;

Δημ: Ναι. Ε, μετά… πήρε κι ο πατέρας μου, είχε με υγρές μπαταρίες ένα τόσο ράδιο.

Λάρα: Το πρώτο ραδιόφωνο πού το βάλατε; Σε καφενείο ή σε σπίτι; 

Δημ: Στο σπίτι, στο σπίτι, δεν ήταν σε καφενείο. Ο καθένας ενημερωνόταν, ας πούμε, μέσα από το… Και ακόμα υπήρχε αυτή η μουσική που υπάρχει και τώρα ακόμα, τα κουδουνάκια που λέγαμε. «Α,» λέγανε κάποιες γυναίκες, «άμα τ` ακούς αυτά τα κουδουνάκια δεν είναι καλό.»

Λάρα: Ποια κουδουνάκια;

Δημ: Είχε μια μουσική εκπομπή το ραδιόφωνο το κρατικό τότες, και την επαναλαμβάνουν και κάπου-κάπου, έτσι με κάτι…[…] Καμιά φορά που το βάζει στις 28 Οκτωβρίου; Σαν εμβατήριο είναι, που μιλάει ο εκφωνητής και λέει, ότι «Μέχρι τώρα αυτή τη στιγμή μίλαγε ο ελληνικός σταθμός, από δω και πέρα πέφτει σε γερμανικά χέρια» κι έβαζε και τη μουσική αυτή. Τέλος πάντων, η ενημέρωση γινότανε αν ερχόταν κανένα καΐκι, γιατί επειδής εδώ το νησί είναι άγονο και είναι πάντα πέρασμα για τη Μέση Ανατολή, όλα τα αυτά με φουρτούνες και με αυτά προσεγγίζανε σκάφη εδώ πέρα, ε και μαθαίνανε έτσι ο ένας με τον άλλον.

Λάρα: Δηλαδή από το πρώτο ραδιόφωνο που λέτε γύρω στο `49 -`50, μαζευόταν ο κόσμος ν` ακούσει ειδήσεις εκεί; 

Δημ: Ε, ναι μαζευόταν στα σπίτια σε αυτά, μαζευότανε.

Λάρα: Α, μετά φέρανε κι άλλοι;

Δημ: Ε, μετά φέρανε κι άλλοι. Ε, ήταν πια το μέσο ενημέρωσης.

Λάρα: Δηλαδή στον πόλεμο δεν είχατε εδώ κάποιο ραδιόφωνο, να μαθαίνετε τι γινότανε;

Δημ: Όχι, όχι. Όχι τίποτα. Πού να μάθεις; Με τίποτα. Ό,τι δηλαδή… αν ερχόταν καμιά βάρκα από Νάξο, από αυτά, ν` ακούσεις κάτι.

Το άρθρο Το ρεύμα στη Δονούσα πρωτομπήκε το `83. Το `86 έγινε ο μόλος εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.

Οι χοροί των πανηγυριών

Γ: Ο κόσμος γνωριζόταν στα πανηγύρια και τέτοια όπως γινόταν και σ` άλλα μέρη;

Δ: Βεβαίως! Με τα πανηγύρια, και ηχορεύαμε κιόλας.

Γ: Ε, με τι χορεύατε; Για να δούμε τώρα.

Δ: Με τα βιολιά λέμε.

Γ: Ναι, τι χορούς; Συρτά, μπάλους…

Δ: Πρώτα-πρώτα ηδίναμε συρτό, σηλυβριανό, μετά πολίτικο, σαμιώτικο, συριανό, σούστα και τα λοιπά. Μετά μπάλο, καλαματιανό. Και όλα αυτά τα χορευτικά τα χορεύαμε.

Γ: Το σηλυβριανό ποιο είναι;

Δ: Σηλυβριανό είναι ένας ωραίος χορός, που το χορεύουνε δυο άντρες στην αρχή που θα σηκωθούνε, αντικρυστά που λένε.

Γ: Α, αντικρυστός είναι;

Δ: Ναι αντικρυστός στα δύο, οι άντρες μόνο.

Γ: Για ν` ακούσω.

Δ: Κάνουν αυτή τη φιγούρα, μετά σταματάνε, σταματούν τα όργανα και μετά θα μπεις στον κύριο χορό. Θα σηκώσουν τις γυναίκες, αυτός που `ναι μπροστά ο αρχηγός.

Γ: Πάλι αντικρυστά;

Δ: Όχι, συρτό. Τώρα μπαίνουμε στο συρτό, το πολίτικο πρώτα. Πολίτικος λέγεται ο πρώτος συρτός. Ένα ωραίος συρτός. Τρεις-τέσσερεις γυναίκες, πέντε, δύο, όσες γουστάρεις να σηκώσεις και να πάρεις είκοσι βόρτες στον πολίτικο, το φέρνεις στο σαμιώτικο, το συρτό που λέμε τα τραγούδια τα ερωτικά, ξέρω γω. Μετά λέμε ένα άλλο, συριανό το λέμε, πάλι συρτό. Συνεχίζεις εκεί, όλους να τους χορέψεις και να τις φέρεις εμπρός και πίσω που λέμε τις γυναίκες, για να πει ο τραγουδιστής τραγούδι και σ` αυτές, στις υπόλοιπες. Και τελευταία μπαίνει μια σούστα μέσα, ξέρεις…

Γ: Το ξέρω… Αυτό είναι κρητικό όμως. 

Δ: Όχι, έχουμε δωδεκανήσιες σούστες ωραίες πολύ, δεν είναι μόνο κρητικά. Από τη Σύμη ήρταν οι σούστες… Και μετά μπαίνεις στον μπάλο, ανοιχτό αντικρυστό κι αυτό. Ε, ύστερι κάνα καλαματιανό, καλαματιανό ηχορεύαμε κι εμείς εδώ, καλαματιανά αργίτικα. «Σαν πας στην Καλαμάτα και `ρθεις με το καλό, φέρε μου ένα μαντήλι να δέσω στο λαιμό» και τα λοιπά. Μέχρι και ζεμπέκικα ηχορεύανε. Λίγα ζεμπέκικα ηχορεύανε, κάτι μικρασιάτικα. 

Δεσπ: Τσιφτετέλια χορεύατε;

Δ: Ε, το κουτσοσυνοδεύαν, το  τσιφτετέλι, ε… Λίγο απ` όλα, ηχορεύαν το τσιφτετέλι, ναι.

Το κέντρο του γλεντιού ήτονε ο καφενές

Γλέντια στον καφενέ. Η λειτουργία του ως γραφείο της Κοινότητας και χώρος για τον ασύρματο

Η: Στον καφενέ θείε γλεντούσατε;

Δημ: Εκεί ήτονε… Το κέντρο του γλεντιού ήτονε ο καφενές. 

Κ: Ο καφενές πού ήτανε;

Δημ: Αυτό που είναι εκεί μπροστά στου Τσαβαρή το σπίτι. Εκεί στης Λίτσας μπροστά, που είναι ένα κτίριο ωραίο. Εκείνο ήτο δικό μου. Μου το `χε γράψει ο παππούς γι` αυτό και…

Η: Εσείς τον είχατε τον καφενέ;

Δημ: Εγώ. Ε, εκεί γλεντούσαμε κάθε Κυριακή, τότες είμαστε νεαροί, δεν είμαστε εικοσάρηδες, γιατί είχα… Τα αδέρφια μου παίζαν βιολιά κι εγώ λαούτο και βιολιά κι ένας κουνιάδος μου εδώ κι αυτός. Εγώ είχα το μαγαζί και πήαινα στη Νάξο και κουβάλου ποτά και γλυκά και διάφορα κρασά. Δούλευα καλά δηλαδή, εγώ απ` όλους τους νεαρούς είχα λεφτά, το μαγαζί πάντα βγάλει λεφτά. Αλλά το αποκορύφωμα ήτον του Σταυρού κάθε χρόνο. Ήρχουντο απ` το Κουφονήσι όπως έρχουνται έτσι δα… Βιολιά και λαούτα. Εκεί γίνουντο το πανηγύρι το μεγάλο, μετά την εκκλησιά, όπως γίνεται (σε) κάποια πανήγυρια, μετά πηαίναμεν απάνω. Φώτα δεν είχαμε καλά, είχα όμως εγώ ένα λουξ και το `ναβα και μαζευόμαστε εκεί. Παίζαμε μέχρι τα ξημερώματα. Και του Άη Νικήτα ηγλεντούσαμε, γιατί είχε Νικήτουδες εδώ, τρεις μέρες. Μόνο την Αγιά Σοφιά δεν ήταν ακόμα χτισμένη και δεν ηπηαίναμε. Μετά που ηχτίστην κι αυτή ήκαναν κι εκεί πανηγύρι στην Αγιά Σοφιά, που πάει μέχρι τώρα, το τηρούμε. Αλλά εδώ που λες ήτανε ο καφενές. Κατεβαίναν οι χωριανοί όλοι, […] ηχορεύαν κιόλας, τραγουδούσανε. Όλοι κάθε Κυριακή. Μα είχε και νέους, καμιά πενηνταριά νέοι και νέες είμαστε. Βέβαια, είχε κόσμο, ήταν εδώ γλεντζέδες όλοι. Αλλά ο καφενές, που λες, έβγαλε ιστορία μεγάλη. Μετά του `δωκα του Ηλία που παντρεύτηκε το `78 μέχρι το `80, τον ηπούλησε. Τον ηπούλησε, τον πήρε μια Φλώρα από την Αθήνα, του Τσαβαρή. Μετά τα γλέντια ητραβήξαν κάτω πια, τα πανηγύρια, στα κάτω μαγαζιά. Γιατί πρώτα υπήρχαν αλλά δεν ηπήαινε ο κόσμος εκεί. Λέω μαγαζιά τα μαγαζιά του Σκοπελίτη του Γιώργη, είναι μετά τ` Αντωνακιού εκεί του Τσίφτη -το λέγαν τ` Αντωνάκι- ήταν ο πατέρα του, αυτός το `χε, ο Μαραγκός, ο Χρήστος. Ε, όλοι τις ημέρες εκείνες όλοι κουτσοδουλεύανε, αλλά βιολιά δεν… Πηαίναν και φέρναν κάποτε κι άλλα βιολιά, δες τώρα, τακίμι που λένε, και παίζαν κάτω στου θείου του Γιώργη του Σκοπελίτη. Αλλά τελευταία τα παρατούσαν κι ήρχουντο απάνω όλοι μετά τα μεσάνυχτα.

Η: Α, ερχόντουσαν μετά σε σας;

Δημ: Ε, να, δεν ηπήαινε κόσμος, τι να πάει; Κάτι Ναξώτες ήρχουντο εκεί, είχαν μάθει τον καφενέ που `ταν εκεί, τ` Αντωνακιού…

Η: Και φτιάχνατε κρασί και ρακή ακόμα όπως τώρα ε;

Δημ: Ναι ηφτιάχναμε, αλλά εγώ ήπαιρνα, γιατί θέλαμε ποσότητες, από τη Σαντορίνη, βαρέλια ολόκληρα, ογδοντάρια, κατοστάρια, εκατονεικοσάρια. Είχα μια σειρά βαρέλια διάφορα νούμερα κρασί μαύρο, μπρούσκο, γλυκό, ροζέ, ημίγλυκο, νυχτέρι, βέβαια. Ποτά είχα ούζα, κίτρα, τσέρι, μπανάνες, τα `παιρνα από τον Προμπονά απ` τη Νάξο. Είχα πάει κι ηγνώριστεμ` εκεί και του άρεσα και με τροφοδότησε αυτός ποτά. Ήτο κι ένας άλλος Τσαμίνης, αλλά εγώ επροτίμησα τον Προμπονά. Το πήρε του συγχωρεμένου ο γιος του τωρα ακόμα ο Τάκης και το `χει ακόμα το μαγαζί στη Νάξο. Αυτός έχει βιοτεχνία και βγάνει κρασιά, ρακές και κίτρα και γλυκά. Τον περασμένο μήνα ήμουν στη Νάξο επήα από κει, έχω πάρει καμιά δεκαριά μπουκάλια…

Η: Και μέχρι πότε τον είχατε τον καφενέ;

Δημ: Εγώ τον είχα καμιά εικοσαριά χρόνια απ` το `68, `70. Μετά που έγινα πια γραμματικός, ηπροχώρησα, εκεί σταμάτησα γιατί αρχίνησε η δουλειά του γραφείου να ανεβαίνει και παράτησα τα μαγαζιά.

Κ: Το συνέχισε να το έχει κάποιος άλλος ή έκλεισε μετά όταν το αφήσατε εσείς;

Δημ: Το `κλεισα. Έκλεισε γιατί ηνοίξαν κάτω άλλοι, 3-4 μαγαζιά στην παραλία, ενώ πρώτα δεν υπήρχαν αυτά, υπήρχαν αλλά ήταν έτσι καφενειάκια δεν… Το `κλεισα που λες. Εκεί είχα πάει και τον ασύρματο, δέκα χρόνια που ηδούλευα ασύρματο, και παραπάνω, τον είχα κει. Ήταν δικό μου το κτίριο, έκανα τον ασυρματιστή δεν ηπληρώναμε ενοίκιο, να νοικιάσωμε κάποιο σπίτι, να το βάλωμε τον ασύρματο μέσα. Α, λέω να τον πάρω. Τον είχα και γραφείο της κοινότητας τα πρώτα χρόνια εκεί. Εκεί κάναμε συνεδριάσεις, ώσπου να κάμουμεν το γραφείο αυτό που κάμαμε το `62. Το `62 εχτίστην το γραφείο. Το χτίσαν κάτι Ναξιώτες οι οποίοι είχαν πάρει το σχολείο τότες με δημοπρασία, το απέκτησαν Ναξώτες. Εκείνη τη χρονιά είχαμε κάνει πιστώσεις για το γραφείο και το χτίσαν αυτοί.

Το άρθρο Σηλυβριανό είναι ένας ωραίος χορός που το χορεύουνε δυο άντρες αντικρυστά εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.

Οι τηλεφωνικές επικοινωνίες των αρχαιολόγων

Φ: Φτάνουμε τώρα στο τηλέφωνο και στο χωριό. Ξεκινάγαμε βέβαια μιάμιση ώρα με τα πόδια. Να ξέρετε πόση είναι η διαδρομή. Όπου πιάναμε το τηλέφωνο και αρχίζαμε ξέρω γω να προσπαθούμε να συνεννοηθούμε με τη Νάξο, να μας φέρουν ψωμί. Αλλά τα τηλέφωνα τότε ήταν τα χειροκίνητα, πρώτον. Και ορισμένα που δεν είναι τα χειροκίνητα κι είναι τα πιο μοντέρνα πάλι έπρεπε να συνδεθείς με ένα κέντρο, για να σε συνδέσουν εκεί που ήθελες. Όμως τότε με το να μην υπάρχουνε τηλέφωνα τέλος πάντων και τηλεφωνικά κέντρα, τα τηλέφωνα όπου μπορούσες να μιλήσεις ήτανε είτε σε καφενεία είτε σε μπακάλικα. Κει που κάνανε και τον πράκτορα, κάνανε κι αυτά. Έπαιρνες λοιπόν τηλέφωνο στη Νάξο. Έλεγα, ας πούμε, να πάρουμε την Απείρανθο να μας στείλουν ψωμί. Έλα που ώσπου να πάρουμε την Απείρανθο βγαίνανε κάνα-δυο άλλοι, έβγαινε ο ίδιος ο τηλεφωνητής κι έλεγε, «Γεια σας, οι αρχαιολόγοι! Ψωμί τελείωσε στην Απείρανθο, να πάρω απ` τη Χώρα, να σας στείλουμε απ` τη Χώρα ψωμί;» Ένα αυτό. Ξανάπαιρνες να μιλήσεις, έβγαινε ας πούμε η Ηρακλειά, «Ααα… οι αρχαιολόγοι! Γεια σας πώς πάμε σήμερα; Τι βρήκαμε; Τι βρήκαμε;» Και γινότανε αυτό το πατατράκ! (γέλια) Εντωμεταξύ τηλεφωνόντας δε βγαίναν μόνο τα κέντρα και σου λέγαν πώς πάμε οι αρχαιολόγοι. Αλλά άκουγες και πολλά άλλα που λέγανε άλλοι μεταξύ τους. Και ένα ήτανε που ο κύριος Μεντεσές που μας το είπε και μετά και προφορικά… Ο κύριος Μεντεσές είχε πάθει η γυναίκα του κυρίου Μεντεσέ από τα… -πώς τα λένε που έχουνε στα στα νησιά; Τα φραγκόσυκα. Τα φραγκόσυκα, είχε πάθει δυσκοιλιότητα και όλο το θέμα και την ανάπτυξη του θέματος την ακούσαμε και απ` το τηλέφωνο και απ` το κανονικό!

Το άρθρο Τα τηλέφωνα όπου μπορούσες να μιλήσεις ήτανε είτε σε καφενεία είτε σε μπακάλικα εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.

Προφορικά νέα. Ο ασύρματος

Η: Έσείς τα μαθαίνατε τα νέα; Δηλαδή όταν πυρπολήσανε την Έλλη εσείς το μάθατε; Δηλαδή ξέρατε τι γινότανε στον πόλεμο; 

Δημ: Όχι, όχι, δεν ηξέραμε. Έτσι από προφορικά… άμα… καένας, δεν υπήρχαν ούτε ραδιόφωνα, ούτε τηλεοράσεις, ούτε τίποτα.

Η: Τηλέφωνο;

Δημ: Μπα, τηλέφωνο…

Κ: Πότε βάλατε πρώτη φορά;

Δημ: Το `67… Όχι τηλέφωνο, ασύρματο. Ηφέρανε ασύρματο, τον είχα εγώ έτσι στον καφενέ, καμιά δεκαπενταριά χρόνια. Ηδούλευα ασύρματο κάθε μέρα. Μόνο τηλεγραφήματα… ηπαίρνα και ήδωνα εγώ. Μετά ηβάλαν το τηλέφωνο, ηκάμαν μια γραμμή και ηφέραν το πρώτον τηλέφωνο από τη Μουτσούνα. Ε, και μετά σιγά-σιγά, ηκάμα τα τηλέφωνα που υπάρχουν σήμερα.

Το άρθρο Το `67 ηφέρανε ασύρματο, τον είχα εγώ έτσι στον καφενέ καμιά 15αριά χρόνια εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.

Ο ασύρματος και το τηλέφωνο

Στ: Ο παππούς ο δάσκαλος είχε ασύρματο. Είχε ασύρματο πάνω στο μαγαζί εκείνο το καφενείο. Το καφενείο το λέγανε καφενέ, εκεί ήταν ο ασύρματος. […] Ο καφενές ήταν του Σκοπελίτη […] κι εκεί ήταν ο ασύρματος κι ήταν ασυρματιστής ο παππούς, ο προπάππους ο δάσκαλος. Ε, μετά ήρθαν τα τηλέφωνα ως συνήθως. Ένα τηλέφωνο υπήρχε απάνω στη Σοφία του Γραμματικού και πήρε όλο το χωριό να τηλεφωνάει… κι ό,τι μυστικά λέγανε τα φωνάζαν δυνατά, τ` άκουγε ο καθένας.

Το άρθρο Ο καφενές ήταν του Σκοπελίτη, εκεί ήταν ο ασύρματος εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.

Μέση Ανατολή

Στ: Στη δε Ηρακλειά […] εκεί ήτανε λοιπόν Εγγλέζοι. Είχανε ασύρματο οι οποίοι επικοινωνούσανε και παίρνανε αθρώπους για τη Μέση Ανατολή. Ήταν να φύω κι εγώ, δε σου είπα; Και δε μ` άφησε να φύω η Καλλιόπη, η γιαγιά σου. Πήγε και κρεμάστηκε από πάνω μου, «πού πας;» μου λέει.  Ε, και με πήε πίσω στο δάσκαλο και μου λέει, «Πού πας; Πεινάς;» λέει. «Αυτοί», λέει, «που πάνε, δεν πάνε για ηρωισμό», μου λέει […]. «Είσαι 17 χρονώ παιδί, θα πας», λέει, «στη Μέση Ανατολή, να πας να πολεμήσεις εναντίων των Γερμανών, θα πάς με τους Εγγλέζους, θα ταλαιπωρηθείς» κι έτσι κάθησα. Φύανε πολλοί από δω, αλλά αυτοί πεινούσανε και φύανε, είχε πέσει πείνα εδώ. Το μόνο σπίτι το οποίο δεν πείνασε είμαστε εμείς, […] των δασκάλων και η γιαγιά σου. Οι άλλοι πεινούσανε, μας κλέβανε. Είχαμε εδώ, βάζαμε λάχανα, κουνουπίδια. Κάθε πρωί που ερχόμουνα εγώ, έλεγα «Μπαμπά πήρανε…» «Δε βαριέσαι,» λέει, «πεινάνε.» Έχουμε δεκαοχτώ χρόνια διαφορά με τη γιαγιά, μ` είχε μεγαλώσει και με πήγε τότε η συχωρεμένη στο προπάππου σου το δάσκαλο και τότε μου είπε την παροιμία […], μου λέει «πού πας;» Μου λέει. «Θα γίνεις ήρωας, θα πας στη Μέση Ανατολή; Αυτοί», λέει, «που πάνε, αυτοί πεινάνε. Εσύ, δοξα τω θεώ, έχουμε τα πάντα.» Και πράγματι στην Κατοχή δεν πεινάσαμε. Τα δύο σπίτια τα δικά μας και στην Καλοταρίτισσα.   

Το άρθρο «Θα πας», λέει, «στη Μέση Ανατολή να πολεμήσεις εναντίων των Γερμανών, θα ταλαιπωρηθείς» κι έτσι κάθησα εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.

Η εναλλαγή στην κοινότητα συμπολίτευσης- αντιπολίτευσης

Λάρα: Αυτός ήταν ο πρώτος κοινοτάρχης;

Δημ: Ο πρώτος κοινοτάρχης ήτανε, ο πρώτος κοινοτάρχης της Δονούσας.

Ηλ: Ο οποίος δεν κράτησε πολύ βέβαια. Πόσο;

Δημ: Ε, `49 που `ρθε, τέλος `49 ήρθε η κοινότητα, εκάναν εκλογές, `50 μες στο `52, τέλος `51… Ένα χρόνο, ένα χρόνο δηλαδή… Η γυναίκα του ήταν η δασκάλα, αυτή που λέγαμε προηγουμένως. Τότες έφυγε ας πούμε.

Ηλ: Η Βαρβάρα;

Κατ: Ναι, ναι.

Δεσπ: Ήταν ήδη είκοσι χρόνια δηλαδή;

Δημ: Ναι, ναι ήτανε. Ε, μετά ανέλαβε ο… μετά κάναν εκλογές και βγάλανε πάλι αυτόν τον Χρήστο τον Μαρκουλή. Οι οποίοι εδώ τότες αλλάζανε κάθε δύο χρόνια, συνεννογιόταν μεταξύ τους δηλαδή η αντιπολίτευση και η συμπολίτευση, δύο χρόνια εσύ και δύο χρόνια εμείς. Κι έτσι γινόταν τότες. Ωραία συνεννόηση ήταν, μπορώ να σου πώ ότι…

Λάρα: Δηλαδή δε γινόντουσαν εκλογές; Τι κάνανε; 

Δημ: Ήταν για τέσσερα χρόνια εκλογές, αλλά μεταξύ τους οι δύο παρατάξεις λέγανε, δύο χρόνια εσύ και τα άλλα δύο χρόνια τα κάνω γω.

Λάρα: Πώς κι ο πρώτος δεν έλεγε…

Δημ: Όχι, εντάξει, ηρχόταν σε συνεννόηση, υπήρχε συνεννόηση. Τώρα δεν υπάρχει συνεννόηση, τώρα δεν υπάρχει. Τότες ο κόσμος υπήρχε μια συνε… εντάξει μεταξύ τους ήταν εδώ τώρα, δεν ήταν ας πούμε γνωστοί και…

Λάρα: Καλά και τώρα μεταξύ σας είστε, δεν…

Δημ: Ε, τώρα… Τώρα είναι τα συμφέροντα, τότες δεν υπήρχαν συμφέροντα. Δεν υπήρχε τότες χρηματικές αποδοχές για να…

Λάρα: Κι όταν πνίγηκε ο κοινοτάρχης¹, τι έγινε μετά; Πώς, έγιναν εκλογές πάλι; Τι έγινε; 

Δημ: E, ναι βέβαια.

Λάρα: Εδώ;

Δημ: Ναι εδώ. Το μετά έγιναν εδώ οι εκλογές. Αφού πια υπήρχε η κοινότητα εδώ, υπήρχε δηλαδή το βιβλίο, υπήρχαν όλα εδώ πέρα, ε, κι έτσι… Μετά γινόταν πια οι εκλογές εδώ κανονικά. Όλο το παν ήταν να `ρθει η σφραγίδα και το βιβλίο της κοινότητας από κάτω από την Αμοργό, γιατί τα παλιά χρόνια από τα νησιά όλα εδώ Κουφονήσι, Σχοινούσα, Ηρακλειά, Δονούσα, υπαγότανε όλα στην Αμοργό.

Είχα δουλέψει μια βδομάδα εγώ στην Καλοταρίτισσα τότε. Δεκατέσσερεις δραχμές μεροκάματο

Κατασκευή των μονοπατιών και προσωπική εργασία

Δημ: Μετά την κοινότητα πια αρχίσανε τα χρήματα να `ρχονται κάπως, χρήματα έτσι να γίνονται κάποια έργα. Ε, μετά έγινε ένας δρόμος περιφερειακός το `55…

Λάρα: Μέχρι τότε ήταν μόνο μονοπάτια;

Δημ: Κατσικόδρομοι. Και τότες ο κόσμος έκανε και προσωπικά έργα, δηλαδή τρεις μέρες δούλευε τσάμπα προσωπικά έργα.

Λάρα: Τρεις μέρες το χρόνο;

Δημ: Ναι, όταν γινότανε τα έργα. Το χρόνο πρέπει να `τανε τα τρία μεροκάματα, τρία μεροκάματα. Και φτιάξαν το δρόμο αυτό, ας πούμε, πήγε Μερσήνι μετά από κει Καλοταρίτισσα, από δω να πάει Καλοταρίτισσα.

Ηλ: Ποιο δρόμο; Το μονοπατάκι, το Ζήτα το λεγόμενο;

Κατ: Ε, ναι φτιάξανε κάπως με τις πέτρες λίγο έτσι.

Δημ: Ναι αυτό το Ζήτα. Αυτό το Ζήτα είναι με προσωπικά έργα, δεν ήτανε κατσικόδρομος, ήτανε… Απ` τα άλλα η διάνοιξη είχε, την είχαν κάνει τα κατσίκια, περπατάγαν κι αυτά, αλλά απάνω σ` αυτό ας πούμε… Γιατί κι ο κόσμος που κατέβαινε απ` το Μερσήνι, κατέβαινε μ` αυτόν τον τρόπο. Ε, μερικοί κάναν, ας πούμε, αυτά τα προσωπικά έργα, όπως είναι αυτός ο δρόμος, φαίνεται ακόμα, που είναι κομμένο το βουνό απάνω-απάνω. Αυτός είναι ο δρόμος, που πήγαινε, ας πούμε, τότες για Μερσήνι. Μεσαριά και Μερσήνι.

Ηλ: Αυτό τώρα ανοίχτηκε με πρωτοβουλία της κοινότητας ή ήρθανε…

Δημ: Η κοινότητα. Με έργα… δοθήκαν κάποια έργα από το κράτος, πήρε κάποια χρήματα. Και από δω, ας πούμε, με προσωπική εργασία όσοι βάλανε τρία μεροκάματα και τα υπόλοιπα με… Δεκατέσσερεις δραχμές ήταν το μεροκάματο. Είχα, είχα δουλέψει μια βδομάδα εγώ στην Καλοταρίτισσα τότε. Δεκατέσσερεις δραχμές μεροκάματο. Για τότες το μεροκάματο ήτανε… ήταν οχτάωρο, ήτανε. Οχτάωρο χτυπάγαν τα φτυάρια… ας πούμε.

1. Πρόκειται για τον Μιχάλη Κωβαίο. Πνίγηκε, οταν η βαρκα με την οποία μεταφέραν στη Νάξο στρατιώτες που είχαν έρθει για τις εκλογές, βούλιαξε.

Το άρθρο Τότες δεν υπήρχαν συμφέροντα. Δεν υπήρχαν χρηματικές απολαβές εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.