Ο βομβαρδισμός του πλοίου, τραυματίες και νεκροί. Το πλιάτσικο στο πλοίο

Σοφ: Εγώ τον έζησα το γερμανικό πόλεμο, εγώ με τον άντρα μου. Είμεστε δώδεκα χρονώ κι είμεστε εκεί πέρα σ` ένα χωράφι κι ήταν απέναντι… το βαπόρι δεν ήταν απέναντι, αλλά εκατεβαίναν από το… πηγαίναν τρία εγγλέζικα αερόπλανα… από την Αμοργό φαινότανε. Εμείς ηβόσκαμε εκεί πέρα με τον άντρα μου κι όλα τα `δαμε και περνούσανε, ξεκινούσανε από την Αμοργό, περνούσαν την Καλοταρίτισσα, ανεβαίναν απάνω τον Πάπα κι από κει κατεβαίναν κάτω τον Τρούλο εκεί, το ρήγμα να πάει κάτω, τρία αερόπλανα, και ρίχνανε τόσα βλήματα μες στο βαπόρι το γερμανικό και το κάψανε. Το κάψανε, τραυματίσθησαν οι αθρώποι, προλάβαν και τις πήραν μερικά κάτω στο Σταυρό, τις περιποιηθήκανε και ηπέφταν τα βλήματα κι οι αθρώποι μες στα χωράφια. Πώς δε σκοτώθηκεν καένας; Η μάνα μου ήτον εδώ κάτω κι είχε χάσει κάτι και το γύρευε κι ηπέρασε ένα βλήμα τόσο δα από πάνω της και πήγε εδώ κάτω κι έσκασε. Πώς δε σκοτωθήκανε οι αθρώποι; Είχαμεν τη βάρκα μας, τη βάρκα που ψαρεύγα τ` αδέρφια μου εκεί στον Κέδρο, και πηγαίνα και την είχανε και αφού υποχωρούσαν τ` αερόπλανα, ηπηγαίνα και βγάλαν τις τραυματίες έξω και τις φορτώσανε, τις βάλανε σε γαδούρια και τις πήγανε κάτω στο σκολειό στον Κάμπο κάτω στο Σταυρό και τις περιποιηθήκανε οι αθρώποι, αφού ήτον τραυματίες, ναι. Αλλά ήτον κι άλλα δύο εδώ κάτω στο μύλο του Ψηλού, στην άμμο στο Βαθύ Λιμενάρι και αν δεν εφεύγανε, ήθελε να κατέβουν από δω πάνω και να κάψουν το χωριό καλά-καλά, γιατί όπως κατεβαίνανε, ρίχναν τα βλήματα. Αλλά τα τραβήξανε, λέει, μέσα στα Δωδεκάνησα. Θα σας πω, εκατέβαιναν τα τρία εγγλέζικα βαπόρια γιατί ρίχνανε. Ε, ανεβήκανε λοιπό δυο Γερμανοί με οπλοπολυβόλα εκεί στον Τρούλο πιο κάτω στο ύψωμα, κι όπως κατεβαίνανε λοιπόν τ` αερόπλανα, ρίξανε βλήματα και πετύχανε το ένα. Πώς δεν έπεσε κάτω στο Σταυρό, να τον κάψει; Πήγεν από κει στα Παχυβούνια και κάηκε με τις αθρώπους τ` αερόπλανο καλά-καλά. […] Αφού ύστερι ηφοβήθησα, αφού το `καψαν το αυτό, τραβήξανε να πάνε να κάψουν και τα άλλα παπόρια που ήτανε μέσα. Κι ηκάησα, λέει, και τα παπόρια και κάησα και τ` αερόπλανα, ναι. Ο ένας ησκότωσε τον άλλον.

Ηλ: Και το είδατε, θεία, εσείς αυτό, το είδατε;

Σοφ: Το `πανε, ότι τραβήξανε, λέει, μέσα να γλιτώσουν τα παπόρια, αλλά δεν τη γλιτώσανε […]. Αφού ρίξανε το αερόπλανο φύγανε… […]. Ύστερα την άλλην ημέρα αφού ηβγάλαν τους… μας είχαν πάρει τη βάρκα μας και φέρνανε, επήγανε τις τραυματίες οι Γερμανοί, και οι Έλληνες εβοηθήσαν και τις πήγανε κάτω στο σκολειό, τις περιποιηθήκαν. Ααα και το μάθανε οι Γερμανοί κι έρκονται! Περάσαν από δω όπως τα άγρια θηρία και μας λεν` -ήρτανε απ` αλλού- και μας λέν`, λέει, «Πού είναι οι τραυματίες;» Τον αδερφό μου τον Κώστα τον ηβάραν και πήαν τον σκοτώσου, χωρίς να των πειράξει. Θηρία ήτανε! Α, των λέει ο πατέρας μου, «Τις τραυματίες τις πήρανε οι αθρώποι μας και τις πήγανε κάτω στο σκολείο, των δώσανε τροφή και φάγανε, των δώσανε ρούχα.» Ε, εν ημιλήσανε πιο. Φύγαν και ηπήαν και πραγματικώς τις είχαν περιποιηθεί και τις πήρα κι ηφύγα, ναι, ναι.

Ηλ: Και με αυτό εδώ πέρα τι έγινε, πώς το πήρατε; (Εννοεί με το σίδερο που συγκρατεί το ταβάνι)

Σοφ: Ε, αφού ήμεινε το βαπόρι… πόσα χρόνια έπλευγε εκεί κοντά, τώρα επήε και το βουλιάξανε. Εε, πήαν τ` αδέρφια μου, ηπαίρνα κάρβουνο και το πουλούσανε στη Νάξο και παίρνα πατάτες, ναι, και πήραν και το σίδερο και το φέρανε. Πώς γλιτώσαν τ΄αδέρφια μου; Τρεις μέρες, τέσσερεις, κατεβαίνανε τ` αερόπλανα, που το είχαν τραυματίσει, που είχαν φύγει οι Γερμανοί. Ήθελαν να το φαν, να το κάψου. Κατεβαίναν τ` αερόπλανα και ρίχνανε. Κι είχαμε τη βάρκα και κοντεύαν να μας σκοτώσου τ` αδέρφια μας. Πήγαν να πάρουν τη βάρκα τ` αδέρφια μου… Ναι. Τι κακόν εγί`.

Το άρθρο Ηκάησα και τα παπόρια και κάησα και τ` αερόπλανα. Ο ένας ησκότωσε τον άλλον εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.

Κατοχή. Η αεροναυμαχία στον Κέντρο. Τραυματίες και πλιάτσικο

Δημ: Πολλά θυμάμαι απ` την Κατοχή. Θυμάμαι δηλαδή την περίοδο του 1944 που συντελέστηκε εδώ μια αεροναυμαχία… Όλα αυτά, ας πούμε, τα θυμάμαι, γιατί, αν ξέρετε, είχε πέσει ένα καράβι στον Κέντρο, γερμανικό, είχε πέσει ένα αεροπλάνο εγγλέζικο εδώ πίσω. Ε, όλα αυτά τα θυμάμαι, γιατί… (Στην) Κατοχή τα παιδιά μας κρύβαν όλους. Μας πηγαίναν απάνω στα βουνά και μας κρύβαν μέσα στις ρεματιές, για να μη γίνει… με το βομβαρδισμό. Θυμάμαι το αεροπλάνο που πέρασε από δω, ένα αεροπλάνο… Όχι, το καράβι κατ` αρχήν, πέρασε το καράβι αυτό προς τον Κέντρο, το οποίο ήταν ένα καράβι φορτηγό επιταγμένο από τους Γερμανούς, «Όριαν» λεγότανε, το οποίο το `χανε φορτώσει είδη ρουχισμού, οικιακά σκεύη, κουζινικά δηλαδή, και ταχυδρομείο. 

Λάρα: Και πού πήγαινε;

Δημ: Αυτό προοριζότανε για τη Μέση Ανατολή, να πάει για το στρατό, τα στρατεύματα του Ρόμελ που εδρεύαν εκεί πέρα. Ε, το πήραν είδηση, γιατί τότες γυρίζαν τ` αεροπλάνα, τα εγγλέζικα, ανιχνευτικά πώς τα λένε; Και κάναν ας πούμε ελέγχους κι αυτά, το πήραν είδηση που κατέβαινε κάτω, ειδοποιάνε μια μοίρα από τη Μάρτα, τότες έδρευε στη Μάρτα μια μοίρα των Άγγλων.

Ηλ: Μάρτα τι ήτανε;

Δημ: Το νησί. Στη Μάρτα κάτω.

Ηλ: Α, Μάλτα.

Δημ: Ιταλία. Κι από κει ήρθανε και το χτυπήσανε. Το χτυπήσαν από δω, το ξεκινάν να το χτυπήσανε και κατ` αρχήν αυτό κάνει στροφή, να `ρτει μέσα στο μόλο εδώ να ν` αράξει ας πούμε, ν` αράξει… τέλος πάντων, να προφυλαχτεί εδώ μέσα, αλλά ήτανε ξύπνιος ο καπετάνιος ή πονόψυχος μάλλο`. Βλέπει το χωριό, σου λέει «Εδώ θα γίνει μακελειό, γιατί να σκοτωθούν οι άνθρωποι που δε φταίνε;» Και το γύρισε και το πήγε στον Κέντρο. Εκεί βέβαια το χτυπήσανε, χτύπησε κι αυτός, βγήκανε όσοι σωθήκανε. Αυτοί που σωθήκανε τραυματίες κι αυτοί, τους φέραν εδώ, συγκεκριμένα πού είναι του θείου του Νικόλα το σπίτι δίπλα που είναι η αποθήκη; Ήταν το παλιό σχολειό εκεί πέρα, το πρώτο σχολειό ήταν εκεί πέρα, του παππού. Εκεί τους περιθάλψανε και θυμάμαι εγώ ως παιδί, που πηγαίναμε εκεί πέρα και μας δίνανε, είχανε κάτι καζάνια τόσα μεγάλα με ρυζόγαλο, μαγειρεύαν οι Γερμανοί και μας δίνανε ως παιδιά δηλαδή, οι Γερμανοί δεν μας πειράξανε… Έγινε λοιπόν η αεροναυμαχία αυτή, χτυπήσαν ένα αεροπλάνο εγγλέζικο, το οποίο κι αυτό πέρασε εδώ χαμηλά, χαμηλά κι έβγαζε καπνό. Έπεσε χαμηλά και δεν προφτάσαν οι άνθρωποι να ρίξουν αλεξίπτωτα και το ρίξαν εδώ στην πλαγιά, πού ναι το τελευταίο σπίτι εδώ; Ακριβώς από πάνω το ρίξανε εκεί. Στη στεριά, απάνω στο βουνό έπεσε και ήτανε τέσσερα άτομα Εγγλέζοι, οι οποίοι δεν έμεινε ούτε κοκαλάκι. Ο κόσμος τότες βέβαια έτρεξε για πλιάτσικο, όπως και στον Κέντρο για το καράβι τρέχανε. Εδώ το καράβι βομβαρδιζότανε, οι άλλοι τρέξανε να μπούνε μέσα, ν` αρπάξουν ό,τι βρίσκανε και τα αεροπλάνα ακόμα βομβαρδίζανε. Τέλος πάντων, δεν έγινε κάνενα ατύχημα από αυτήν την περίπτωση και θυμάμαι που με πήρε η μάνα μου από το χέρι και πήγαμε πίσω εκεί, να δούμε τ` αεροπλάνο, τι είχε γίνει. Και πόσοι άλλοι ήταν εκεί πέρα. Εγώ τώρα, σκέψου μυαλό που το `χα  παιδί, δε βλέπαμε αεροπλάνο πουθενά και της λέω, μήπως είναι μαμά μέσα σ` αυτό το δωμάτιο; Ένα δωματιάκι εκεί χάμω, ένα σταυλί. Ακόμα εκεί πάνω είναι αυτό το σταυλί. Λέω, μήπως είναι εκεί μέσα και… Και όταν πήγα πραγματικά, χέρια, αυτά… κομμένα, απάνω στις λαμαρίνες απάνω στα αυτά… δηλαδή ένα πράμα αηδιαστικό ήτανε. Πήγε ο κόσμος ό,τι βρει… Λάφυρα για οτιδήποτε, για να επιζήσει. Η μητέρα μου τράβηξε εκεί χάμω ένα αλεξίπτωτο, βρήκε ένα αλεξίπτωτο που καιγότανε, το πήρε, το `σβησε, το `κανε εκεί χάμω, επειδής ήτανε και μοδίστρα έφτιαξε ένα φόρεμα της αδερφής μου της μεγάλης. Αυτό το φόρεμα αν υπήρχε σήμερα θα τανε… Και ξέρεις αυτό ήτανε σκέτο μετάξι ε; Πού να υπάρχει, αυτά λέμε, δεν ξέρανε την αξία που μπορεί να `χει, ας πούμε, το κάθε παλιό πράμα και τα… Και τους σκοτωμένους βέβαια τους Γερμανούς τους θάψαν απάνω στην Παναγίτσα ή κάναν έναν ομαδικό τάφο.

Λάρα: Ποιος τους κουβάλησε; Ο κόσμος από δω ή ήτανε οι Ιταλοί;

Δημ: Κόσμος πήγε και κουβάλησε. Ήταν κι από τους ίδιους που ήτανε ζωντανοί, ακόμα και η μητέρα μου με τους γαϊδάρους  μετέφερνε τραυματίες. Επιτάξαν… Ε, τους επιτάξανε… Επιβάλλαν, ας πούμε, ότι… με τι μέσα να τους μεταφέρουν οι ανθρώποι, ας πούμε, σου λέει βοηθήστε, και έτσι κι έγινε. Ε, μετά αφού τελειώσαν τα πράματα πια και αποχωρήσαν όλοι από κει, ήρθαν, τους πήρανε τους τραυματίες. Τους δε σκοτωμένους, τους πήραν μετά από χρόνια. Ήρθαν και…

Λάρα: Α, ήρθαν και πήρανε τα κόκκαλα;

Δημ: Ναι, τα οστά. Και τους Εγγλέζους ήρθαν και τα πήρανε, τους υποδείξαν, ας πούμε, πού είναι θαμμένα και πήγαν και τα πήρανε. Όταν τέλειωσε πια ο πόλεμος. Όταν τέλειωσε ο πόλεμος μετά από…

Λάρα: Και ποιοι ήρθαν; Οι Γερμανοί και τα πήρανε;

Δημ: Ναι, οι Γερμανοί και Εγγλέζοι. Συγγενείς, συγγενείς υποτίθεται ότι ήτανε συγγενείς.

Το άρθρο Η μητέρα μου τράβηξε εκεί χάμω ένα αλεξίπτωτο που καιγότανε, το πήρε, το ΄σβησε, επειδής ήτανε και μοδίστρα έφτιαξε ένα φόρεμα της αδερφής μου της μεγάλης, σκέτο μετάξι εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.

Ο βομβαρδισμός του πλοίου στον Κέντρο. Το πλιάτσικο

Η: Όταν έγινε ο βομβαρδισμός εσείς που είσαστε;

Κ: Εδώ ήμουνα. Το `42, `43. Πώς δεν τους ησκοτώσαν όλους. Και μένα, κι εγώ ηπήα τελευταίος. Ήμουν μες στο λαγκάδι, ήχτιζα κάτι τοίχους και ήρθα και πήγα γραμμή στο σκαλίν εκεί.

Μ: Ο μπαμπάς που ήταν, ο μπαμπάς ο δικός μου;

Κ: Ο μπαμπάς σου; Εκείνος ήτανε πίσω, πάνω στην Αγριομέλισσαν ηπήε. 

Η: Και βομβαρδίζανε αεροπλάνα; […]

Κ: Έντεκα αεροπλάνα ήτανε, από δω ως την άμμο στην Περαπάντα, ηγαζώναν το μέρος όλο κι ηπηαίναν εις τον Κέντρο. Αλλά είχασι περάσει, γιατί πήαν εκεί για πλιάτσικα κάτω. Είχε στρατιώτες πολλούς μέσα Ιταλούς, τους είχαν οι Γερμανοί κι αφού ήρτεν αεροπλάνο, να κάνει αναγνώρισιν εκεί, τους λέει «Φευγάτε, γιατί τώρα σε λίγο θα `ρτουν αεροπλάνα να….» Και ηφύασι και είχαν περάσει εδώ. Αλλιώς `θελε να σκοτωθούν σχεδόν όλους, όπως ήρχουντο όλος ο δρόμος ήτανε σκαμμένος με μπόμπες, ηπέφταν από την Παναγία κι εκεί. Τ` απόγευμαν ήρτανε και ηπήαν δυό αεροπλάνα, ήρταν από δω, πήανε ψηλά. Αυτοί λοιπόν από μες στο βαπόρι είχαν προσηλωθεί εκεί και περνά ένα χαμηλά-χαμηλά από την Παναγία και πάει και τις αμολεί μέσα αυτό και το βούλιαξε. Αλλά όπως ηπήε να περάσει το Μύλο πέρα, το ρίξανε, ήπεσεν εδώ πίσω. Το βράδυ σκοτώθησαν πολλοί, ήταν όλοι μέσα για να βγάλουν τα πράματά τους. Ήτο βουλιασμένο το βαπόρι, […] μες στην άμμο και ηκάθουντον απάνω και ήρταν τ` αεροπλάνα και ησκοτώσαν πολλούς. Την άλλην ημέρα όλοι γυρνούσαν στον Κέντρο για πλιάτσικα και να δυο αεροπλάνα και ηρχίσαν και ηβάζαν από πάνω από τον Πάπα που ηκατεβαίνα. Άλλοι πέφταν στη θάλασσα άλλοι αυτό και βγαίναν όξω, αλλά δεν ηρίχναν απάνω στον κόσμο, όχι, έτσι στον αέρα, ήτον εγγλέζικα.

Καλ: Από δω ήτον ο κόσμος;

Κ: Όλος ο κόσμος δεν είχεν πάει εκεί για πλιάτσικα το πρωί;

Η: Εσείς πήρατε κάτι; Πήγατε κει εσείς;

Κ: Εμείς μετά ηπιάσαμε, ηβγάλαμε το κάρβουνον όλο, κόψαμε τις λαμαρίνες, τις ηπηαίναμε τότες στη Νάξο. Όλες τις χοντρές λαμαρίνες τις πηαίναν για τα μαγκανοπήγαδα κι ηφορτώναμε πατάτες κι ηρχόμαστε. Η γέφυρα ήτο σαν το σπίτι, όσο είναι το σπίτι με τις κάμαρες, τόσο ήτον η γέφυρα. Σιδερένια όλα, κολώνες και κείνη την ημέρα δεν είχα πάει εγώ, είχα πάει στις Αγριλιές για άλλη δουλειά, και με την Απελευτέρωση να το καταδιωκτικό και πάει μέσα στο βαποράκι. Ηφύαν όλοι, ηδουλεύγαν καμιά δεκαπενταριά άτομα μέσα. Είχαν βάλει δυναμίτες, είχαν κόψει τη γέφυρα και την ητουμπάρανε, για να τη διαλύσου` και πάει το βαποράκι. Άλλοι ηπήασι μέσα στη λαγκάδα, άλλοι στη Μεσσαριά, οι δικοί μας από τον Τρούλο και περάσαν εδώ κάτω. Τότες ητραβούσαν τον πατέρα σας που είχεν το λιβάδι. Το `χε καλοκαιρινό και τον ηπιάσαν και «Ποιοι ήτο μέσα και ποιοι το κόβαν το βαπόρι;» Λέει, «Ξέρω γω», δεν ημαρτύρα τώρα εκείνος. Λέει, «Αφού είναι το δικό σου το περβόλιν εδώ», γιατί ήτον περβόλι πραγματικώς. «Λέει, δεν ήμουν εδώ εκείνη την ημέρα.» Είχαμεν ίσα με εφτακόσιες οκάδες. Κάνα δυο τόνους είχαμε μαντέμι σπάσει με τον συγχωρημένο τον Γιάννη. Το δίναμε του Τουρκιού, το πήαινεν από δω στο…  Μας το πλήρωναν δυο φράγκα τότες, δυο δραχμές ήτο λεφτά. Και το μπαρκάρουν όλο μες στο βαποράκι και το πήραν για να το πουλήσουν αυτοί. Ύστερα ήρτε μια εταιρεία και το `κοψε.

Το άρθρο Έντεκα αεροπλάνα ήτανε, από δω ως την άμμο στην Περαπάντα, ηγαζώναν το μέρος όλο κι ηπηαίναν εις τον Κέντρο εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.

Ο βομβαρδισμός του καραβιού στον Κέντρο. Ο Ιταλός που το έσκασε

Η: Εσεις τον είχατε δει το βομβαρδισμό του πλοίου στον Κέδρο;

Σοφ: Εγώ με τον άντρα μου είμεστε δώδεκα χρονώ κι είμεστε εκεί πέρα και βόσκαμε κατσίκια. Όλο τον πόλεμο τον είδαμε. Που πηγαίνανε τ` αερόπλανα, τρία εγγλέζικα αερόπλανα, περνούσανε πέρα από τις Μάκαρες, πηγαίνανε την Αμοργό και περνούσαν τα Δωδεκάνησα εδώ γιαλό-γιαλό και πηαίναν από την Καλοταρίτισσσα κι ανεβαίνανε τον Πάπα και κατεβαίνανε από τον Τρούλο και ρίχναν τόσα βλήματα, τόσα βλήματα τα ρίχνανε μέσα στο βαπόρι. Ρίχναν με τ` αντιαεροπορικά κι από κάτω, αλλά αφού ηρίξαν πια και το μισοκάψαν το βαπόρι, πήγανε δυο Γερμανοί απάνω στον Τρούλο με αντιαεροπορικά, τέλος πάντων με τα τουφέκια και όπως περνούσαν λοιπόν κάτω τ` αερόπλανα, ηρίξανε και το ένα το τραυματίσανε και πήεν έπεσε από κει πίσω στα Παχυβούνια και ηκάησαν κι αθρώποι, κι ευτυχώς δεν έπεσε στον Σταυρό να κάψει το χωριό. Τα άλλα τα τραυματίσαν όμως, ήταν και δυο παπόρια εδώ κάτω στο Μύλο αραγμένα και λέω εγώ, εεε κι αν δεν κατέβουν από τη Μεσαριά, λέω, αν μείνουν εδώ θα την κάψουν τη Μεσαριά, που θα κατεβγαίναν από δω πάνω να την ηκάβγαν τη Μεσαριά τελείως. Θα ρίχναν τα βαπόρια, θα ρίχναν αυτοί από `δω πάνω, θα την κάβγαν τη Μεσαριά και φοβηθήκανε αυτά, σου λέει, εδώ άμα μας στριμώξουν, θα μας κάψουν καλά-καλά κι πήαν τα Δωδεκάνησα. Κι ηπήαν ύστερι τ` αερόπλανα αφού το κάψαν το παπόρι στον Κέντρο κι ηπήαν από δω μέσα. Αλλά τα `χαν, λέει, τραυματίσει και τα άλλα αερόπλανα και ήρεν ο ένας τ` αλλουνού και κάησαν τ` αερόπλανα και κάησαν και τα παπόρια. Αλλά το μεγαλύτερο παπόρι ήτον του Κέντρου. Ε κακόμοιροι αθρώποι. Τις τραυματίες τις πήραν οι δικοί μας τις πήγαν κάτω στο σκολειό, τω` δώκανε ρούχα, τω` δώκανε τροφή, τις περιποιηθήκανε. Α, και την άλλη, σε δυο μέρες παρουσιάζονται οι Γερμανοί από παντού, ειδοποιήθησα`. Περάσαν από απ` όξω, ήτον ο Κώστας μας του λεν`, «Βρε πού είναι οι αιχμάλωτοι;» Εκεί πέρα ηκάτσανε. Λέει, «Τις πήραν οι δικοί μας, τις πήγανε κάτω, τις περιποιηθήκαν τα τραύματά των όλα.» Λέει, «Αλίμονο αν δεν τις εβρώμε, θα κάψωμε το νησί.» Θηρία! Τον αδερφό μου τον Κώστα τον κυνηούσαν να τον σκοτώσουν, πήε και κρύφτη. Ε, κακία οι κακοθάνατοι. Ήρτεν ένας Ιταλός τη βραδιά που τραυματίσαν το παπόρι, το `σκασε κι ήρτεν επά και ήταν η αδερφή μου η καμένη και της λέει, λέ`, «Έλα να μου δώσετε ένα δωμάτιο να πέσω γιατί θα με σκοτώσουν οι Γερμανοί.» Και του δώκαμε και φαΐ κι ήφαε και του βάλαμεν και ήπεσε και το πρωί σηκώθηκε κι ήδωκε κάτι δαχτυλίδια, κάτι βραχιόλια της αδερφής μου. «Θα με σκοτώσουν» λέει. Τις κατατρέχαν τις Ιταλούς να τις σφαχ`. Ηπηαίναν, λέει και τις βάλαν μέσα σε… γιατί τις ηγελάσαν, λέει… ήτο να συμμαχήσουν μαζί και τις ηγελάσαν οι Ιταλοί και τις βάλανε μέσα σε ένα βαπόρι, λέει, τις βάλαν κάτω στο μπάρι και τις βυθίζανε έτσι δα ζωντανούς τους κακόμοιρους. Αλλά ηκάμαν κι οι Γερμανοί, Ιταλοί… Ντόπιοι τα κάμαν όλα, οι ντόπιοι. Για να φαν οι ντόπιοι πηαίναν και τις Ιταλούς στα νησιά. Στην Αμοργό επιτάζαν τα λιοτρίβια, μετρούσαν το λάδι, τα επιτάζαν τα πάντα τα πάντα, τα κρασιά. Τι δεν ηκάνα`. Και περάσαμε! Πώς ηγλιτώσαν τ` αδέρφια μου ούτε και… Μας είχαν πάρει τη βάρκα μας, τη βάρκα την είχεν ο αδερφός μου ο Κώστας, ήπιανε χταπόδια, ψάρια, και μας την ηπήραν εκεί που την είχαμε σύρει στον Κέντρο και την ηκουβαλούσανε τις εσκοτωμένους όξω Γερμανοί. Ύστερι την ηπήραν οι δικοί μας και την ηπήραν στην πάνω πάντα και την ηράξαν, αλλά τρεις μέρες κατεβαίναν τ` αερόπλανα και ρίχνα` συνέχεια μες στην άμμο, να μη βρεθεί μες στο παπόρι ζωντανός άθρωπος και πώς ηγλιτώσαν οι δικοί μας ο θεός ξέρει.

Το άρθρο Τρεις μέρες κατεβαίναν τ` αερόπλανα και ρίχνα` συνέχεια μες στην άμμο, να μη βρεθεί μες στο παπόρι ζωντανός άθρωπος εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.

Το πλιάτσικο στο βομβαρδισμένο πλοίο του Κέντρου

Λ: Πήραν κι άλλα από κει;

Ψ: Ναι αμέ πολλά.

Λ: Τι πράγματα;

Ψ: Από το καράβι; […] Το `χανε κάψει οι Γερμανοί, αλλά είχε πράματα πολλά μέσα. Είχε αμανάτια του στρατού, αμανάτια τα λέμε εμείς, μπογαλάκια να πούμε, διάφορα πράματα μέσα, πολλά πράματα. Αλλά βάλανε φωτιά το βράδυ οι Γερμανοί και τα κάψαν όλα και βούλιαξε το καράβι. Είχαμε ένα μικρό βαρκάκι μέσα του Περβολάρη, μπαίναμε μέσα και βγάζαμε, λεφτά είχε μέσα, φωτογραφίες πράματα, ρούχα, λεκάνες, μυστήρια, κασμάδες.

Σ: Αλλά δεν τα πήραν αυτά.

Μ: Κουζινικά όλα αυτά…

Ψ: Κουζινικά, ναι, τέτοια. Το βουλιάξαν τα εγγλέζικα… Είχαν ανοίξει κάτι τρύπες στο μηχανοστάσιο τόσες μεγάλες. Αφού μπαίναμε μέσα και βγάζαμε όλο το κάρβουνο από την καρβουναποθήκη. Αυτό το βουλιάξαν οι Γερμανοί, ήταν ελληνικό, το `χαν κατασχέσει, το `χανε κάνει πολεμικό. Έξι πύργους είχεν απάνω, αντιαεροπορικά, βαρέα κανόνια να πούμε. […] Το βουλιάξαν το σαραντατρίο οι Γερμανοί με την οπισθοχώρηση.

Γ: Είναι τώρα από κάτω δηλαδή;

Ψ: […] Ήρθε μια εταιρεία από τον Πειραιά και το… Εδώ το κατωκάραβο είναι κάτω, φαίνεται άμα το προσέξεις στην άμμο μέσα γιαλό-γιαλό […].

Μ: Η καρίνα του μόνο έχει μείνει. […]

Λ: Και τι και τι πράματα πήραν από μέσα;

Ψ: Α τι πράματα; Το διαλύσαν το καράβιν εδώ, ερχότανε συνεργεία από τη Νάξο, τα κόβανε με κοπίδια με αυτά και το…

Το άρθρο Είχαν ανοίξει κάτι τρύπες στο μηχανοστάσιο τόσες μεγάλες. Αφού μπαίναμε μέσα και βγάζαμε όλο το κάρβουνο από την καρβουναποθήκη εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.

Το πλιάτσικο στο πλοίο

Η: Με το πλοίο τι κάνατε;

Στ: Ε, με το πλοίο, αρχίνησε, να πούμε, το πλιάτσικο. Μπήκανε μέσα, απ` τη Μεσσαριά, από δω, και παίρνανε κάρβουνα. Είχε ραπτομηχανές, και τι δεν είχε μέσα. Παίρνανε… δηλαδή είχε περιουσία το πλοίο αυτό και το κάναν σκορποχώρι όλοι, απ` τη Μεσαριά κι από δω μπήκανε. Κάρβουνα, πράγματα πήρανε… τέλος πάντων. Το κάνανε δηλαδή, πώς να στο πώ; Έμεινε σκέτο το πλοίο, το κλέψανε. Αλλά μετέπειτα λοιπόν το `44 έγινε η απελευθέρωση […] και φέρανε να πούμε, από την Αθήνα ήρθανε, και λένε «Στοπ! Όποιος ανέβει στο πλοίο και κάνει πειρατεία θα συλλαμβάνεται» και σταματήσανε. Αλλά είχε θησαυρό το πλοίο αυτό. Από τα πέντε δηλαδή,  βουλιάξαν ένα εδώ, το άλλο πήγε προς την Κίναρο κι από κει τα… Τα τρία τ` άλλα … απ` τη Μήλο ξεκίνησανε τα πλοία τα Γερμανικά. Γιατί μετά άρχισε η απελευθέρωση. Το `44 ήτανε.

Η: Και τελικά τι το κάνανε; Το κόψανε αυτό το πλοίο;

Στ: Ήρτε μια εταιρεία και πήρε τα σίδερα, αλλά η καρένα του ακόμα υπάρχει κάτω.

Το άρθρο Ε, με το πλοίο αρχίνησε το πλιάτσικο. Είχε περιουσία το πλοίο αυτό και το κάναν σκορποχώρι όλοι εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.

Η περίθαλψη των τραυματιών και το θάψιμο των νεκρών

Στ: Σκοτωθήκαν αρκετοί Γερμανοί, τον αριθμό δεν τον ξέρουμε, και οι υπόλοιποι που μείναν είχε και τραυματίες. Ήρθανε πίσω σε μας. Πού μένει τώρα ο Νικήτας ο θείος σου; Αυτά είναι σπίτια πατρικά μας, και ήρταν αυτοί και είπανε στον προπάππου σου ότι πρέπει να `ρθούνε οι τραυματίες εδώ να μείνουνε, είχαν και γιατρό. Πηγαίναν να πάνε στη γιαγιά σου, αλλά επειδή ήταν τα μικρά παιδιά, ηφύγανε, δεν πήγαν. 

Η: Τους τραυματίες τους μαζέψατε εσείς ή ήρθανε μόνοι τους;

Στ: Τους τραυματίες… τους πήραν με γαϊδούρια και τους φέρανε. Ήταν κι ο προπάππους σου, είχε φέρει κι αυτός. Τους βάζανε απάνω στα γαϊδουράκια. Ο Ηλίας ο Σκοπελίτης είχε φέρει, έκανε δρόμους και τους φέρναν. Ο Ηλίας ο Σκοπελίτης  του Αποσπερίτη ο παππούς. Βοήθησε λοιπόν, με το γαϊδουράκι, είχε πάει κι ο προπάππους και ο δάσκαλος πέρα να βοηθήσει. […] Αλλά είχαν όμως και γιατρό, τα είχαν προβλέψει οι Γερμανοί. […] Με πήρανε μέσα από εκεί, και μου λέει ο πάππους σου και ο δάσκαλος και του λένε, «Το παιδί θα φύει», για μένανε, «Θα φύει.» Ε, κι έμενα απάνω στη γιαγιά την Καλλιόπη, την αδερφή μου, επειδή με είχε μεγαλώσει, κι έμενα εγώ εκεί. Και ειδοποιήσαν λοιπόν ότι τη νύχτα θα `ρχότανε. Ήρθε μία τορπιλάκατος κι έμεινε στη Φωκιοσπηλιά, φοβότανε τους βομβαρδισμούς. Λοιπόν ήρθανε κάτι πανύψηλοι Γερμανοί στο μαγαζί το δικό μας και λένε ότι… -ήταν να φύγω εγώ- ότι απόψε τη νύχτα θα `ρθουν για τους τραυματίες γιατροί, αλλά και θα `ρθει την άλλη μέρα κι ένα ασθενοφόρο. Αυτό ήταν ο Ερυθρός Σταυρός, το οποίο σου λέει αν το βρούνε οι Εγγλέζοι δε θα το βομβαρδίζανε. Ήρθε, λοιπόν, πράγματι και τους μαζέψανε όλους και ήρθε η τορπιλάκατος και τους πήρε. Τώρα πού τους πήγε; Τραυματίες όλοι μαζί και φύγανε, οι Γερμανοί τώρα που πήγανε άγνωστο. […] Α, εντωμεταξύ είχε και νεκρούς, είχε και νεκρούς γιατί… Πέντε απάνω στην Παναγία. Αυτοί πήγε και τους έψαλε ο παπάς ο Δεσποτίδης.

Η: Αυτούς τους θάψατε εσείς οι Δονουσιώτες ή οι ίδιοι;

Στ: Οι Γερμανοί επέβλεπαν, οι Γερμανοί και τους έθαβε ο παπάς, ο παπάς κανονικά.

Το άρθρο Τους τραυματίες τους πήραν με γαϊδούρια και τους φέρανε εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.

Η ανεύρεση του πνιγμένου Γερμανού. Πώς τον ξέθαψαν για να του πάρουν τα ρούχα

Στ:  Α, εντωμεταξύ ήταν κι ένας πνιγμένος, του ναυτικού Γερμανός. Μάλιστα εμείς με το Γραμματικό ψαρεύαμε χάνους και τον είδαμε τον πνιγμένο. Ακριβώς πού `ναι τώρα ο Κέντρος, ήτον ο μύλος, ακριβώς εκεί ήτανε. Και μάλιστα μου λέει ο Γραμματικός «Πώς θα τον (πάρουμε), πώς θα φύγωμε;» «Θα τον ρυμουλκήσωμε και θα τον πάμε απέναντι και θα `ρθεις (ύστερα να φέρεις) τον παπά και τη δασκάλα και το δάσκαλο για να τον θάψωμε.» Και τον θάψαμε στο Λιμεναράκι πιο κάτω, ήτο το Σιδεροκάμινο, ακριβώς από κάτω τον θάψαμε. Πήγε ο παππούς του Τσίφτη και τον ξέθαψε κι έβαλε τα ρούχα του και πάει ο προπάππους και του λέει «Αυτό που έκανες είναι τυμβωρυχία. Επιτρέπεται να πας να τον ξεθάψεις και να φοράς τα ρούχα του και να κυκλοφορείς; Ντροπή σου.» 

Η: Και γιατί φόρεσε τα ρούχα του;

Στ: Έτσι, τα `βαλε τα ρούχα του. Ήταν ένα παιδί δεκαοχτώ χρονώ ήταν, μάλιστα είχε και το δαχτυλίδι, του `χε βγει […], ήμουνα στη σκηνή εγώ με το Γραμματικό […]. Αυτός φοβήθηκε. «Άστον», λέει. Πώς να τον αφήσωμε; Αφού ο άνθρωπος… ήθελε να τον πάμε, να δω, να βρω, να ειδοποιήσουμε τις αρχές. Με δική μου ψυχραιμία ήρθε η δασκάλα, ο προπάππους, ο παπάς, κι έγινε η… τον θάψαμε. Κι ήρθε την άλλη μέρα και τον ξέθαψε αυτός και φόραγε τα ρούχα του και του είπε ο πατέρας του, λέει «Ντροπή σου, να μην ξανακυκλοφορήσεις, μην ξανακυκλοφορήσεις. Δεν ντρέπεσαι», του λέει, «να φοράς του νεκρού τα ρούχα;»

Το άρθρο Εμείς με το Γραμματικό ψαρεύαμε χάνους και τον είδαμε τον πνιγμένο εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.

Ο βομβαρδισμός του πλοίου στον Κέντρο. Ο παππούς Ηλίας Κωβαίος αυτόπτης μάρτυρας

Στ: Ηφύαν από τη Μήλο πέντε πλοία φορτηγά και φεύγανε… Εις το δρόμο λοιπόν τα επισήμαναν αεροπλάνα εγγλέζικα, βουλιάξαν τα τρία. Τα δύο λοιπόν, ήρθε ένα εδώ, και θυμάμαι ο μακαρίτης ο προπαππούς σου και τους λέει «Εδώ που ήρθατε είστε εκτεθειμένοι, γιατί θα `ρθουν οι Εγγλέζοι…» Το ένα ξεκίνησε για να πάει για τα Δωδεκάνησα, το άλλο λοιπόν στον Κέντρο. Πού είναι τώρα η μολόπετρα, εκεί. Ε, λοιπόν έτσι. Η μούρη του ήτανε προς την άμμο, προς το μπαρ το δικό σας. Λοιπόν, ήρθανε έντεκα αεροπλάνα. Ο μακαρίτης ο παππούς σου ο Ηλίας ήτανε μέσα στον Κέντρο, κάτι έκανε δουλειές. Την είδε όλη τη σκηνή. Προσπαθούσαν τώρα τα αεροπλάνα, το επισημάναν το βαπόρι, δηλαδή το κυνηγούσανε. Ήρθαν λοιπόν και θυμάμαι καθόμασταν στο καφενείο μας απάνω. Πού είναι του Νικολάκη; Το είχαμε καφενείο, ο προπάππους σου. Και λέει μάλιστα λέει, «Εδώ κάτι γίνεται για να `ρχονται αεροπλάνα. Ο στόχος είναι να βυθίσουν το πλοίο.» Αλλά τότε τηλέφωνα δεν υπήρχαν, για να πούμε στον παππού σου να φύγει, να απομακρυνθεί. Εκείνος όμως… Ήρθε λοιπόν ένα αεροπλάνο από τον Πάπα.

Η: Τα βλέπατε εσείς αυτά; 

Στ: Τα βλέπαμε εμείς, αλλά ο παππούς σου τα `χε… τα `χε ζήσει. Κι όπως λοιπόν ήτανε ακριβώς στη μολόπετρα αραγμένο, η πλώρη του ήταν προς τον Πάπα, έφαγε κάτι αεροτορπίλες, του ρίξαν τα αεροπλάνα αμέσως στην κοιλία του σκάφους και το γυρίσανε κι έπεσε γιαλό κοντά στην άμμο, κοντά στο μαγαζί σας, δηλαδή ηρθε πολύ από τις εκρήξεις και σκοτωθήκαν κάπου είκοσι Γερμανοί. Οι υπόλοιποι λοιπόν σαν τραυματίες φύγανε και ήρθανε και μείνανε… ήθελε να πάνε στη γιαγιά σου απάνω, αλλά όταν είδαν τα μικρά παιδιά… Ήτανε όλοι οι θείοι σου μικροί, το `43 ήτανε όλοι γεννημένοι, μόνο η μαμά σου δεν ήτανε, ενώ η Φανή ήτανε. Όλοι, όλοι […]. Το βλέπει μέσα ο παππούς σου όλη τη σκηνή, πήγε και κρύφτηκε μες στις γαλαρίες. Και μεις να τον ζητάμε και να λέει λοιπόν τώρα ο παππούς ο δάσκαλος, «Τώρα τι γίνεται με τον Ηλία;» Πού να ξέρουμε εμείς. Αλλά εκείνος ήταν έξυπνος, πήγε στις γαλαρίες και τρύπωσε, αλλά έβλεπε τη σκηνή όλη και το βαπόρι αυτό το βούλιαξε και με τις πολλές εκρήξεις το γύρισε έτσι. Το οποίο η καρένα του είναι κάτω, φαίνεται ακόμα.

Το άρθρο Έφαγε κάτι αεροτορπίλες, του ρίξαν τα αεροπλάνα αμέσως στην κοιλία του σκάφους και το γυρίσανε κι έπεσε γιαλό κοντά στην άμμο εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.