Το νερό της Πηγής και από πού έρχεται

-Το νερό εδώ κάτω από πότε τρέχει; [στο Μερσήνι]

Ε: Αυτό είναι αιώνιο, απο πάντα. Από αφού κι αν ήγινε η Δονούσα ας πούμε, το νησί, το χωριό μας. Μάλιστα ελέγανε που βρήκανε, λέει, τότες παλιά, πολύ παλιά βρήκανε, λέει, πλατανόφυλλο, του πλατάνου φύλλο, λέει, στο νερό κι είπανε ότι δεν είναι τοπικό το νερό, μόνο έρχεται, λέει, από την Ικαρία και περνάει από θάλασσα και έρχεται εδώ υπόγεια, αλλά είναι ψέμα. Όταν δε βρέξει στο νησί, το νερό σταματάει ας πούμε. Δεν έχει σταματήσει ποτές το νερό μας, δεν έχει σταματήσει ποτέ, έχει λιγοστέψει, αλλά  σταματήσει όχι. Το χειμώνα να `σαι, να δεις εσύ νερό. Άμα βρέξει πολύ η Δονούσα το χειμώνα, κατεβαίνει, με συχωρείς, ένα νερό, τόσο από κάθε βρύση, και χτυπάει πέρα στο πλατάνι. Πολύ νερό. Από δω εγώ ακούω το βρουχισμό, πάει στην θάλασσα. Έχει μέρος που πάει το νερό στην θάλασσα, από κάτω εδώ έχει αυλάκι και πάει το νερό κάτω. Όταν βρέξει πολύ η Δονούσα. Γιατί όταν δεν βρέξει, δεν έχει νερό, είναι λίγο, και όταν βρέξει έχει πολύ; Είναι ψέμα ότι έρχεται…(από την Ικαρία). Έρχεται από το βουνό. Αλλά έχει υψόμετρο και κατεβαίνει το νερό. Μας έχουνε πει ότι το νερό κατεβαίνει από αυτό το μέρος. Από αυτή τη μεριά κατεβαίνει και πάει κάτω. Κάποιος εκεί πέρα στ` αλώνια έχει μία σπηλίτσα και κάποιος, λέει, είχε βάλει το αυτί του παλιά κι ήκουε, λέει, από κάτω το βρουχισμό του νερού, μας είχανε πει. Αλλα μάλλο` έτσι κατεβαίνει, δεν κατεβαίνει από δω από το χωριό, από κει κατεβαίνει το νερό και πάει στην πηγή κάτω.

Μετα ηπέρνανε αυτό το νερό το βρασμένο, ρίχνανε μέσα από λεμονιές φύλλα, για να μυρίζουνε

Πλύσιμο ρούχων με στάχτη

Ε: Πρώτα πλύναμε στη βρύση παλιά, δεν υπήρχαν τότες ούτε σαπούνια, ούτε χλωρίνες, ούτε τίποτα. Ξέρεις τι κάναν οι γονείς μου; Εγώ δεν τα `κανα αυτά, η μάνα μου τα `φτιαχνε αυτά και όλες οι παλιές. Εβάζανε τα ρούχα, πηγαίνανε στην βρύση, τα κάνανε μπουγάδα. Κάνανε παραστιά, σαν τζάκι στη βρύση. Βάλαν απάνω ένα ντενεκέ, ανοίγανε σαν καζανάκι έτσι ανοιχτό, το βάζανε επάνω, βάλανε νερό, βάλανε στάχτη, ξέρεις, την στάχτη από το φούρνο, ρίχνανε μέσα κι έβραζε. Τα ρούχα λοιπό τα περνούσαν από το νερό πρώτα και μετά τα στοιβάζανε στο κοφίνι, ξέρεις την κόφα αυτή που `ναι με βέργες πλεγμένο όπως είναι το καλάθι, κάτι τέτοιο αλλά μεγάλο. Τα ντανιάζανε μέσα, κάτω-κάτω, κάτω-κάτω ηβάζανε τα σκούρα κι από πάνω βάλανε τα άσπρα. Τα στοιβάζαν όλα μέσα και μετα ηπέρνανε αυτό το νερό το βρασμένο, που `τον μέσα με τη στάχτη, ρίχνανε μέσα από λεμονιές φύλλα, για να μυρίζουνε. Είχανε κόψει, αντίς κύπελλο που λέμε τώρα εμείς, κατσαρόλι και τέτοια, τότε δεν υπήρχαν τίποτα, κόβανε τα φλασκιά, βάζαμε φλασκιά και τα κόβαμε και τα λέγαμε αγκλούπια. Τα κάναμε έτσι, ας πούμε, βάλαμε το νερό, αυτό το καυτό νερό το ρίχνανε από πάνω, έτσι το ρίχνανε η μάνα μου κι όλες οι γυναίκες. Το ρίχνανε έτσι από πάνω όπως ήτανε με τη στάχτη, αλλά η στάχτη να κατασταλάξει ας πούμε, να μην είναι θομπή, να `ναι νερό καθαρό. Το `ρίχναν από πάνω, από πάνω, από πάνω, και το αφήνανε, μια ώρα, δυο ώρες, εκεί όπως ήτανε μέσα με το ζεστό, τα ρούχα, όλα αυτά. Μετά από δυο ώρες, πιο λίγο-πιο πολύ δεν ξέρω, τα βγάζανε και τα πλύνανε μετά πάλι στη στέρνα κι είχανε σαπούνι τότες ας πούμε, πράσινο σαπούνι, δεν υπήρχε τίποτ` άλλο και το πράσινο κι αυτό `τανε… Και γινότανε… μοσκομυρίζανε. Εδώ ήσουνα κι άκουγες τη μυρωδιά της μπουγάδας που λέγανε, μοσκομυρίζανε τα ρούχα.

Το άρθρο Τότες πολύ παλιά βρήκανε, λέει, του πλατάνου φύλλο στο νερό κι είπανε ότι δεν είναι τοπικό μόνο έρχεται εδώ υπόγεια από την Ικαρία, αλλά είναι ψέμα εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.

Κανόνες ποτίσματος στα περιβόλια. Η δίκη στην πηγή.

K: Ο καθένας είχε το χωράφι του κάτω στα περιβόλια. Τη διανομή του ποιος θα ποτίζει, ποια οικογένεια θα ποτίζει πότε, ξέρετε, έχετε ακούσει ιστορία πώς έχει γίνει;

Ελ: Είχα ακούσει τον πατέρα μου βέβαια, ότι είχανε κανονίσει τα πάνω περιβόλια -τα κάτω δεν υπήρχανε, τα κάτω περιβόλια, από την κάτω στέρνα τη μεγάλη που είναι ο πλάτανος και κάτω, ήτον ναι μεν, αλλά αμπέλια, τέτοια, δεν ήτανε περιβόλια, δεν ήταν ποτιστικά, ήτανε μόνο η Βρύση απάνω. Μετά που μεγαλώσαν και παιδιά αυτώνω που τα `χανε, τα χτίσανε λοιπόν και τα ημερέψανε, να τα κάνουνε ποτιστικά. Είχαν λοιπον κανονίσει την Κυριακή να μην ανοίγεται η Βρύση απάνω καθόλου για να μαζεύεται το νερό να πάει στην κάτω. Να τρέχει όλη μέρα, να γεμίζει η κάτω στέρνα την Κυριακή και επειδή ήταν το περιβόλι πιο μεγάλο και πιο μακριά από όλα, ήπαιρνε πάντα της Δευτέρας το νερό ο πεθερός μου και την Παρασκευή το μοιράζανε μαζί με το Ζαράνη. Ήπαιρνε ο ένας, πότιζε πρώτα, και μετά το `παιρνεν από πάνω ο Ζαράνης. Ποτίζαμε κι εμείς εκεί κάτω και γι` αυτό τα θυμάμαι. Μετά, αφού πλήθυνε πια το κάτω περιβόλι, αποφασίσανε να μην ανοίγει απάνω η στέρνα καθόλου. Τότε είχεν πολλά νερά. Λοιπόν κάποτε μαλώναν, λέει, ο παππούς μου, του πατέρα μου ο πατέρας, με τον γερο-Νικητιό νομίζω, με της Ζαράναινας τον πατέρα, για το νερό. Ένα στερνάκι που `ναι πάνω από τη Βρύση ήτανε του Μαρκάκη, αυτός που `τανε αδερφός του παππού μου, και το νερό δεν το `φηνε, λέει, να κατεβαίνει κάτω, το κράταγε μόνο και πότιζε το δικό του. Ο παππούς μου όμως του λέει, ότι εφόσον το χειμώνα πάει μέσα στη στέρνα τη δημόσια, πρέπει να μας αφήνεις και μας το καλοκαίρι απόνερο, να κατεβαίνει μέσα στη στέρνα, να φτάνει, να ποτίζωμε τα περιβόλια. Πήγανε μέχρι και δικαστήριο. Και ήρθε το δικαστήριο, λέει, στη Βρύση και δίκασε. Στη Βρύση ήρθε, δυο φορές το φέραν το δικαστήριο και δίκασε, για να δούνε επιτόπου πώς είναι τα πράματα. Του λένε, λοιπό, «Το χειμώνα όταν χειμωνιάσει, το νερό πού το πας;» του `πανε του Μαρκάκη. Λέει, «Εκατεβαίνει μέσα στη στέρνα ετούτη, που `ναι στη Βρύση.» Λέει, «Τότε θα το κρατάς και το χειμώνα, θα το βάλεις μες στην τραφιά σου, θα το γυρίσεις μεσα στο δικό σου. Εφόσον δεν το αφήνεις το καλοκαίρι να έχει δικαίωμα να πάρουνε κι οι υπόλοιποι, θα το κρατάς και το χειμώνα. Μπορείς;» Λέει, «Όχι.» «-Ε, τότε λοιπό θα αφήνεις το απόνερο μόλις ποτίσεις. Θα ποτίζεις μόνο μία τραφιά αυτή που `ναι εκεί δα κάτω-κάτω, και μετά θα το γυρίζεις μες στη στέρνα τη δημόσια.» Και τότε […] χωρίσανε και τις ημέρες. Εμάς ποτίζωμε το δικό μας το περιβόλι, εμένα, του Βαγγέλη απάνω και αυτό που είναι εδώ στη Βρύση της εκκλησίας, και αυτό που είναι από πάνω από του Αναστάση που το `χει η Σοφία, ποτίζωμε Τρίτη, Πέμπτη και Σάββατο. Ξέρω και τις ώρες. Αφήνανε τη μεσημεριανή στερνιά, γιατί περιμένανε, αν δεν πηγαίνανε όλα τα ζώα να πιούνε νερό, κατσίκια που `χανε όλοι, τα γελάδια, τα γαϊδούρια, όλα να πάνε στη Βρύση να πιούνε νερό. Έπρεπε να μείνει η στέρνα, να γεμίσει, για να πιουν τα ζώα πρώτα και μετά ν` ανοίξουνε τη Βρύση, τη στέρνα. Κι επειδή ήτανε το περιβόλι μας πιο μακριά και ήθελε πολύ νερό, παίρναμε τη μεσημεριανή στερνιά πάντα. Εγώ τον εθυμάμαι τον Γραπουσανό που το `χε το περιβόλι αυτό και καθότανε στη Βρύση, είχε μια παγκάδα και καθόταν και περίμενε να πιούνε, ένας-ένας τα κτήματα που πηγαίναν κάτω, αν είχε πάει και το τελευταίο, για να ανοίξει, να πάει να ποτίσει.

Άκουγα κι εγώ σαν παιδί πως υπήρχανε νεράιδες εις τη βρύση και κλαίγαν τα μωρά

Ιστορίες για νεράιδες στη βρύση

K: Σχετικά με θρύλους που λένε διάφορα για τη βρύση, για το νερό κι όλ΄αυτά, έχετε ακούσει; 

Ελ: Α, άκουγα κι εγώ σαν παιδί, […] πως υπήρχανε νεράιδες εις τη βρύση και κλαίγαν τα μωρά. 

K: Εγώ θυμάμαι που μας λέγανε ότι όποιος είναι να πάει βράδυ, για ένα κομμάτι ψωμί […] το να κρατάς μαζί σου ένα κομμάτι ψωμί. […]

Ελ: Επειδή πώς το βάζει ο παπάς που σε κοινωνάει, το σίτο, τον οίνο και το έλαιο… Το ψωμί είχε τη δύναμη και δε σε πλησίζε, λέει, το ξωτικό, έτσι μας λέγαν κι εμας. Άμα βγαίναμε βράδυ έξω, λέει κράτα… Εμείς τα παιδιά βέβαια δεν πηγαίναμε πουθενά, αλλά άμα πήγαινε ο πατέρας μου που σηκωνότανε να πάνε στα ψαρέματα τη νύχτα είτε απ ΄έξω είτε… Βάλε κι ένα κομματάκι ψωμί μαζί μες στη τσέπη σου. […] Ένα κομματάκι ψωμί. Γιατί το ψωμί είναι σταυρωμένο και δεν κάνει ούτε να το πατάμε ούτε να το πετάμε.

Η: Κι εδώ για τη βρύση τι λέγανε; 

Ελ: Μας λέγαν, ότι υπήρχανε λέει νεράιδες εις τη βρύση και είχαν ακούσει λέει κάποιοι δεν ξέρω, ότι είχαν τα μωρά τους. Πηγαίναν και πλέναν τα ρούχα τους στη βρύση και τ΄ακούγαν που κλαίγανε τα παιδιά. Αυτά θα ΄ταν φαντασίες. Μια κουκουβάγια να φώναζε τη νύχτα και λέγαν πως είναι τα παιδιά της νεράιδας. Όποτε δεν το πίστεψα βέβαια. Ε, καλά σαν παιδιά μας φοβίζανε και φοβόμασταν να πάμε, αλλά εγώ πολλές φορές […] που άντεχα και πήγαινα κάτω και πελεμούσα και σκοτεινιαζόμουνα και ΄ρχοτανε η συχωρεμένη η γριά Πλυτώ εδώ κάτω […] κι έλεγεν της Ειρήνης, βρε συ αυτή η Ελευθερία λες να παθε τίποτα και δεν έχει ανεβεί ακόμα; Και κατέβαινε η κακομοίρα κάτω και με γύρευε. Μου λεγε, λοιπόν, η Ειρήνη, ε δουλειές[?] τέτοια ώρα που κάθεσαι κάτω; Λέω, τι να δουλώ[?]; Δεν πάω μου λέει  τέτοια ώρα εγώ στη βρύση, που να μου δίνουνε τι. […] Δεν το σκέφτηκα ποτέ να φοβηθώ, σκοτεινά που να ΄ναι κάτω. Μια φορά […] μόλις στρίβουμε, που ΄ναι η ταμπέλα βρύση και Λιβάδι, που ΄ναι η ταμπέλα ακριβώς,  το από κάτω τραφάκι το ΄χεν ο γέρο Κώστας απάνω και το ΄χανε όλο αγκιναριές. Τότε όλα  ετούτα τα περγαλίδια ήταν γεμάτα αγκιναριές. Ξέρεις πόση αγγινάρα έβγαζε εδώ; Τα περγαλίδια όλα μόνο αγκιναριές είχε, […] δεν είχε φραγκοσυκιές καθόλου ούτε μία, μόνο αγκιναριές είχαμε. Και είχαμε μεγαλώσει πια και του λέω… Ήταν ένα βράδυ πια σκοτεινά κι είχεν έρθει κάτω για να βεγγερίσωμε και του λέω, δεν κόβεις τις αγκινάρες σου μόνο θα ξεποχιάσουνε, που ΄ναι κάτω στο Γυρισμα; Το λέγαμε Γύρισμα επειδή πήγαινε το ένα έτσι και τ΄αλλο αλλιώς. Λέει, μπα αφού δεν τις τρώει κανένας. Λέω κρίμασι.  Ε, δεν πας να τις κόψεις;  Λέω να πάω τώρα; Μου λέει, άμα είσαι άξια να πας τώρα, μου λέει χαλάλι σου. Πήαινε κόψε τις. Λέω, θα πάω. Μου λέει, δεν το πιστεύω. Ήταν σκοτεινά πια. Μωρε πήγα εγώ και γέμισα ένα καλάθι μέχρι απάνω. Λέω, τι να φοβάμαι τις νεράιδες που λένε, πώς κλαίνε στη βρύση;

Η: Οι άλλοι δεν πηγαίνανε δηλαδή;

Ελ: Δεν πηγαίνανε.

Κ: Δεν πάνε εύκολα. 

Το άρθρο Κάποτε μαλώναν, λέει, ο παππούς μου με τον γερο-Νικητιό για το νερό. Και ήρθε το δικαστήριο, λέει, στη Βρύση δυο φορές και δίκασε εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.

Οι καλλιέργειες. Τα κρεμμύδια, τα καπνά

Δημ: Οι καλλιέργειες κρατήσανε, κρατήσαν καλά μέχρι τη δεκαετία του `80 τουλάχιστον, ήτανε φουλ οι καλλιέργειες. Ε, φύγαν μερικά παιδιά, μερικές οικογένειες, αλλά είχεν κόσμο. Αφού να σημειώσω ότι πολλοί είχαμε ζευγάρια που λέμε, όλοι βόδια, ένα ζευγάρι βόδια και κάναμε… 5, 6 γαϊδούρια για να αλωνεύουνε με τα βόδια. Είχαμε, κάναμε καρπούς τότες. Υπήρχαν δυο ανεμόμυλοι κι ηλέθανε το στάρι, το κριθάρι, ξέρω γω. Ζυμώναν όλοι, είχαν φούρνους και ζυμώνανε οι πιο πολλοί, κι όποιος δεν είχε φούρνο επήαινε στο γείτονα. «Να ζυμώσω, να μου αφήσεις το φούρνο, να ψήσω το ψωμί» ας πούμε. Ήφερνες κλαδιά και τα λοιπά. Είχαν κατσίκια μπόλικα, γουρουνόπουλα, κότες κι είχαν και τη θάλασσα, ψάρια μπόλικα τότες, άμα πας στη θάλασσα αμέσως ήπιανες όσα ψάρια ήθελες. Τώρα δεν έχει… Ε, περνούσαν καλά. Η κάμψη της γεωργικής δουλειάς έπεσε από το `90 και δω που πιάσαν κάτι ξηρασίες. Το `90, `91, `92, τρία χρόνια ήτο ξηρασία και σταματήσαν. Δεν μπορούσαν ο κόσμος να ζήσει πια. Έσπερνες και δεν ηθέριζες. Πρωτοβρόχια ήκανε το Νοέμβριο, Δεκέμβριο αλλά Μαρταπρίλη δεν ήβρεχε, ενώ πριν ήβρεχε και ηκάνατε τα κρομμύδια. Ήβγαλε 200 τόνους κρομμύδι και το πουλούσανε, ναι, 200 τόνους. Λοιπόν καΐκια από την Κάλυμνο, από τη Σάμο, από τη Χίο, τη Μυτιλήνη εδώ όλο φέρναν το κρομμύδι όλο εδώ μέσα. Το παίρνανε, φτηνό ήτο βέβαια, αλλά εγίνοτο το κρομμύδι, άνυδρο. Είχαν ένα εισόδημα από αυτό, είχανε ζώα, επουλούσαν αρνοερίφια, μοσχάρια, χοίρους.

Η: Θείε ήσασταν συνενοημένοι να φυτεύετε όλοι κρεμμύδι επειδή το πουλάγατε; Γιατί όλοι φυτεύανε κρεμμύδι.

Δημ: ‘Ολοι ναι. Ε ναι, πρώτα εφυτεύανε, λέει, και καπνά, αυτά δεν τα πρόφτασα εγώ. Αλλά ύστερι που απαγορεύτην ο καπνός εδώ στα μέρη στα νησά, γιατί ήκανε παραγωγή η Μακεδονία και η Θράκη που ενσωματώθησαν στο ελληνικό κράτος, και ησταματήξαν εδώ την καλλιέργεια των καπνών, ηθέλαν να βοηθήσουμε τους άλλους Έλληνες εκεί που είχαν παραγωγή, μεγάλη παραγωγή. Με τα καπνά ηβγάλαν λεφτά και τότες και μετά το ρίξαν στο κρομμύδι. Το κρομμύδι είδαν ότι εγινότανε, έτσι τα χωράφια που κάναν καπνοκαλλιέργειες τα κάμαν με κρομμύδια.

Η: Α, μετά τα καπνά δηλαδή άρχισαν τα κρεμμύδια.

Δημ: Ναι, μετά. Και τα κρομμύδια βαστήξαν μέχρι τώρα, τελευταία. Τώρα δε βάλουν ούτε κρομμύδια ούτε στάρια ούτε…

Η: Τώρα φυτεύουν δωμάτια! (γέλια)

Δημ: Και τα λιβάδια τα κάμανε δωμάτια! (γέλια)

Το άρθρο Οι καλλιέργειες κρατήσαν καλά μέχρι τη δεκαετία του ΄80 τουλάχιστον εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.

Το έδαφος κάτω από το Μερσήνι

Δημ: Είναι το Μερσήνι[…], είναι όλα κούφια από κάτω.

Κατ: Γιατί[…] σε ‘μας ειδικά που έχωμε το νεροχύτη στην κουζίνα, από τότε ήτανε χάος. Δηλαδή ρίχνανε πέτρα, δεν ακουγότανε που πήγαινε. Είχαμε νεροχύτη και αποχέτευση δηλαδή απ’ τον καιρό εκείνο, δεν ξέρωμε. Κι εκεί που ‘χε ανοίξει ο πατέρας μου, ήθελε να κάνει πατητήρι για τα κρασί, πήγε λέει να βγάλει πέτρα και παραλίγο να τον τραβήξει μέσα αέρας, χάος. Και πρόφτασα, λέει, και έριξα πάλι την πέτρα, όπως πήγα να τη σηκώσω κι έμεινε έτσι και όλο τότε είχα το φόβο αυτό.

Δημ: Από κάτω αυτά έχουνε αέρια[…].

Κατ: Είναι κουφό το μέρος και τώρα που, πριν πόσα χρόνια, δέκα χρόνια που έκανε η Λευτερία το ανώι που έχτισε, που φύγανε μηχάνημα, τωρινά μηχανήματα και δεν μπορούσανε να βρούνε θεμέλιο να αυτό. Ανοίξανε και χάος, λέει, από κάτω.[…] Είναι κουφά τα μέρη και δεν μπορούσανε να βρούνε στέρεο μέρος.

Δημ: Τα πρώτα σπίτια που μπαίνουμε στο Μερσήνι μέσα, πού ‘ναι τα, που μένουν οι μουγγές ακριβώς από πάνω. Εκεί που ‘ναι μια συκιά εκεί χάμω, ένα περγαλίδι που ‘χουνε, από κάτω είναι τρύπα εκεί πέρα και δεν ξέρεις πού πάει.

Λάρα: Και μας λέγαν, ότι τα νερά τα πολλά σταματήσανε μετά το σεισμό.

Κατ: Ε, όχι δεν[…]. Τουλάχιστον εγώ δε θυμάμαι τα… Ο σεισμός έγινε το πενηνταπέντε, ήμουνα έξι χρονών…

Δημ: Όχι, όχι νερά…

Κατ: Σ’ ένα χρόνο φύγαμε. Νερά τα θυμάμαι εγώ στη Μεσαριά ελιές(?). Πηγάδια από ‘κεί στο[???]. Τρέχανε νερά, μέχρι και βατράχια θυμάμαι.

Δημ: Από ανομβρία επί τω πλείστω, από ανομβρία.

Κατ: Μάλιστα λέω της μαμάς, μήπως, λέω, στη φαντασία μου τα θυμάμαι τα βατράχια; Όχι, μου λέει, γιατί υπήρχανε νερά. Αλλά τώρα… Πηγάδια κι αυτά πάρα πολλά το Μερσήνι. Τώρα πώς έχει μείνει η πηγή αυτή; 

Δημ: Από ανομβρία χαθήκαν τα νερά τα περισσότερα. 

Το άρθρο Από κάτω είναι τρύπα εκεί πέρα και δεν ξέρεις πού πάει εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.

Οι βροχές και τα νερά που υπήρχαν τα παλιά χρόνια.

Δ: Αλλά ήβρεχεν τότε εκείνα τα χρόνια, ήβρεχε βρε παιδί μου. Απ` τον Οκτώβρη ήπιανε βροχές μέχρι τον Απρίλη. Βροχές! Πρασίνιζεν ο κόσμος, πήγαινε τα σιτάρια, τα κριθάρια εκεί πάνω, μπόι. Τώρα είναι ξεραΐλα. Δεν πηγαίνει τίποτι.

Γ: Έχουνε κατέβει και τα νερά.

Δ: Ναι. Εδώ όπου ήσκαβγες λιγάκι, υπήρχαν τα νερά, υπήρχανε.

Γ: Είχε τότε νερά να τρέχουν έτσι;

Δ: Ναι είχε, είχε. Εγώ είχα ένα χωράφι εκεί πάνω και ήσκαβγα εκεί δα ένα λακκάκι, ήτρεχε το νερό και πηαίναν τα ζώα, πίναν τα ζώα μέσα.

Γ: Σκέψου.

Δ: Αφού έγινε ο σεισμός το 1956 εδώ στη Σαντορίνη, Αμοργό, χάθησαν τα νερά. Σκίστην η γης και πήαν τα νερά στο βάθος, κατάλαβες; 

Γ: Α, τι; Από τότε λέτε ότι…

Δ: Ναι, ναι από τότες. Χάθησαν τα νερά, οι πηγές, κάτι βρυσούλες που είχεν παντού.

Γ: Άλλαξε το υπέδαφος.

Δ: Ναι. Μόνο το Μερσήνι κρατήθη πάνω εκεί που είναι μια βρύση.

Το άρθρο Αφού έγινε ο σεισμός το 1956 εδώ, σκίστην η γης και πήαν τα νερά στο βάθος, κατάλαβες; εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.

Κανόνες λειτουργίας της πηγής του Μερσηνιού

Κατ: Η πηγή ήτανε κάτω εκεί που έχουνε κάνει… ακριβώς όπως είναι η στέρνα, ένα αυτό μπροστά και ήτανε χαμηλά. Βάζανε στάμνες, σκύβανε, πλένανε βέβαια μέσα στη στέρνα. Τα στερνιά που λένε, ότι κακώς τα χαλάσανε, τα φέρανε, είχα κι εγώ τα παιδιά τη Μαριάννα και τον… δηλαδή σύγχρονα… Και δεν χρησιμοποιηθήκαν και καθόλου γιατί…

Δημ: Η βρύση λειτουργούσε με κανόνες, γιατί ήταν το περιβόλι κάτω, που το είχαν όλοι οι άνθρωποι.

Κατ: Τα ποτίσματα. Πότε θα ποτίσει ο καθένας, ποιες ώρες.

Δημ: Δούλευε, ποτίζανε με ώρες. Δηλαδή εσύ θα πάρεις την πρωινή ώρα, ας πούμε, να πας να ποτίσεις το περιβόλι σου.

Κατ: Το μεσημέρι άλλος.

Δημ: Το μεσημέρι να ξαναγεμίσει η στέρνα… Ε, θα πάρει ο άλλος και μετά άλλος. Είχε ο καθένας, είχε την ημέρα του και τις ώρες του. Γιατί υπήρχανε είκοσι οικογένειες απάνω εκεί τότε, οι οποίες όλες είχανε περιβόλια κάτω.

Κατ: Είχαν περιβόλια μέχρι κάτω. Θυμάμαι εγώ νερά, που τρέχανε στη θάλασσα. Είχε πικροδάφνες, θυμάμαι εδώ κάτω το, όπως κάνει το Μερσηνιού, που τρέχαν τα νερά στη θάλασσα.

Λάρα: Δεν λείφτηκε το νερό δηλαδή;

Κατ: Όχι, όχι, όχι… και τα περιβόλια είχανε πολλά φρούτα, λαχανικά, συνέχεια βγάζανε το ένα… πατάτες, ήταν αυτάρκεις δηλαδή σ` αυτόν τον τομέα.

Δημ: Και μόνο που `ναι ορεινό το μέρος εκεί… το νερό αυτό είναι σπάνιο. Δηλαδή η Δονούσα, ανάλογα τα τετραγωνικά που έχει, δεκατέσσερα κόμμα κάτι που είναι, έχει πολλά νερά τρεχούμενα. Δηλαδή αυτή, αυτήν τη στιγμή υπάρχουνε τρία νερά τρεχούμενα, που σώζονται ακόμα δηλαδή. Είναι στο Βιγλί, είναι εδώ στον Κέντρο τον απάνω, είναι το Μερσήνι.

Κατ: Κι ο Βάτος πρέπει να `χει.

Δημ: Και κάτι άλλα τα οποία είναι εποχιακά, άμα βρέξει εμφανίζονται. Αλλά τα μόνιμα είναι αυτά, δηλαδή χειμώνα-καλοκαίρι υπάρχουνε μόνιμα νερά τρεχούμενα.

Το άρθρο Η βρύση λειτουργούσε με κανόνες, γιατί ήταν το περιβόλι κάτω που το είχαν όλοι οι άνθρωποι εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.

Πείνα και διατροφή στην Κατοχή

Λ: Πείνασε ο κόσμος εδώ στην Κατοχή;

Φ: Εγώ την Κατοχή την έζησα όλη. Οχτώ χρονώ ήμουνα.

Λ: Και τα θυμάστε;

Φ: Αν τα θυμάμαι; Πώς δεν τα θυμάμαι.

Λ: Θυμάστε να πέθανε κόσμος από πείνα εδώ;

Α: Πέθανε τότε, με την Κατοχή όμως. Τέσσερα άτομα είχανε πεθάνει εδώ στο νησί μας με την Κατοχή.

Λ: Κι αυτά πώς; Ήτανε άνθρωποι που δεν είχανε…

Α: Κοίταξε, ήτανε άθρωποι που δεν είχανε γη, δεν είχανε γη. Και που δεν είχανε γη και ορισμένοι ήτονε… Δε δουλεύανε, δεν πολυδουλεύανε και… Ο κόσμος τότε ζούσε από τη γη, ό,τι έκανες από τη γη. Τότες δεν ηδουλεύγαν όλοι, δεν πολυδουλεύγανε. Ηλικιωμένοι, που τους ήβρηκε η Κατοχή να πούμε και δεν υπήρχε τίποτα. Τέσσερα άτομα είχανε πεθάνει τότες δα. Όλοι αυτοί βέβαια μεγάλοι αθρώποι ήτανε.

Φ: Τότες κάνανε πολλή σαρδέλα, είχεν και πάρα πολλά ψάρια. Στην Κατοχή, ναι, είχε πάρα πολλά ψάρια. Τώρα είναι που δεν υπάρχει ψάρι. Και κάνανε σαρδέλα, ντενεκέδες ολόκληρους γεμίζανε κι ερχόταν από δω στη Νάξο και την παίρναν και την τρώγαν. Πόσοι πεθάνανε γιατί τρώαν τη σαρδέλα χωρίς ψωμί, χωρίς… αλμυρή όπως ήτονε. Στην Κατοχή πάρα πολλή σαρδέλα κάνανε, αλλά είχε πράγματι και ψάρια.

Α: Είχεν πολλά ψάρια και πολλά χόρτα η γης, έτσι για τον κόσμο…

Λ: Έβρεχε τότε;

Α: Ε, έβρεχε φαίνεται, ξέρω γω. Ήτανε έτσι από το Θεό για να ζήσει ο κόσμος μάλλο`. Πολλά, πάρα πολλά χόρτα και πάρα πολλά ψάρια.

Φ: Η συχωρεμένη η νονά μου, της θείας της Βαρβάρας η μάνα […] έλεγε λε` «Ο Θεός μας έστειλεν τις αγιοβαρβάρες.» Εμείς τις λέμε αγριοβαρβάρες.

Λ: Τα χόρτα;

Α: Τα χόρτα, τα χόρτα.

Φ: «Ο Θεός», λέει, «έστειλε τις αγιοβαρβάρες για να βάλωμε», λέει, «να τις βράζωμε, να ζήσωμε.» […] Αγριοβαρβάρες τις λέμε τώρα, κείνη τις ήλεε αγιοβαρβάρες.

Λ: Έχει ακόμα;

Φ: Πώς δεν έχει, πολλές έχει.

Λ: Κι αυτά τα βράζανε, ο κόσμος τα `τρωγε…

Φ: Ναι. Άλλοι τα τρώγαν χωρίς λάδι, γιατί δεν υπήρχεν και λάδι πολλές φορές.

Λ: Οπότε δε βγάζατε και λάδι μάθαμε, στην Κατοχή δεν είχε δέντρα.

Φ: Α, δεν είχε λάδι καθόλου.

Α: Δεν υπήρχανε, εδώ δεν ήβγε λάδι καθόλου, ελιές εδώ δεν υπήρχανε.

Λ: Μετά βάλατε λιόδεντρα ε;

Φ: Ε, μετά βάζαν οι αθρώποι, μετά. Η συχωρεμένη η μάνα μου έβραζε τα χόρτα, γιατί δεν είχαμε λάδι και με αλεύρι έκανε έτσι σα χυλό. Σα χυλό το έβραζεν το χυλό και μας έβαζε από πάνω από τα χόρτα και τα τρώγαμε, αλλά δεν ήταν ωραίο.

Το άρθρο Τέσσερα άτομα είχανε πεθάνει εδώ στο νησί μας με την Κατοχή εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.