Το έδαφος κάτω από το Μερσήνι

Δημ: Είναι το Μερσήνι[…], είναι όλα κούφια από κάτω.

Κατ: Γιατί[…] σε ‘μας ειδικά που έχωμε το νεροχύτη στην κουζίνα, από τότε ήτανε χάος. Δηλαδή ρίχνανε πέτρα, δεν ακουγότανε που πήγαινε. Είχαμε νεροχύτη και αποχέτευση δηλαδή απ’ τον καιρό εκείνο, δεν ξέρωμε. Κι εκεί που ‘χε ανοίξει ο πατέρας μου, ήθελε να κάνει πατητήρι για τα κρασί, πήγε λέει να βγάλει πέτρα και παραλίγο να τον τραβήξει μέσα αέρας, χάος. Και πρόφτασα, λέει, και έριξα πάλι την πέτρα, όπως πήγα να τη σηκώσω κι έμεινε έτσι και όλο τότε είχα το φόβο αυτό.

Δημ: Από κάτω αυτά έχουνε αέρια[…].

Κατ: Είναι κουφό το μέρος και τώρα που, πριν πόσα χρόνια, δέκα χρόνια που έκανε η Λευτερία το ανώι που έχτισε, που φύγανε μηχάνημα, τωρινά μηχανήματα και δεν μπορούσανε να βρούνε θεμέλιο να αυτό. Ανοίξανε και χάος, λέει, από κάτω.[…] Είναι κουφά τα μέρη και δεν μπορούσανε να βρούνε στέρεο μέρος.

Δημ: Τα πρώτα σπίτια που μπαίνουμε στο Μερσήνι μέσα, πού ‘ναι τα, που μένουν οι μουγγές ακριβώς από πάνω. Εκεί που ‘ναι μια συκιά εκεί χάμω, ένα περγαλίδι που ‘χουνε, από κάτω είναι τρύπα εκεί πέρα και δεν ξέρεις πού πάει.

Λάρα: Και μας λέγαν, ότι τα νερά τα πολλά σταματήσανε μετά το σεισμό.

Κατ: Ε, όχι δεν[…]. Τουλάχιστον εγώ δε θυμάμαι τα… Ο σεισμός έγινε το πενηνταπέντε, ήμουνα έξι χρονών…

Δημ: Όχι, όχι νερά…

Κατ: Σ’ ένα χρόνο φύγαμε. Νερά τα θυμάμαι εγώ στη Μεσαριά ελιές(?). Πηγάδια από ‘κεί στο[???]. Τρέχανε νερά, μέχρι και βατράχια θυμάμαι.

Δημ: Από ανομβρία επί τω πλείστω, από ανομβρία.

Κατ: Μάλιστα λέω της μαμάς, μήπως, λέω, στη φαντασία μου τα θυμάμαι τα βατράχια; Όχι, μου λέει, γιατί υπήρχανε νερά. Αλλά τώρα… Πηγάδια κι αυτά πάρα πολλά το Μερσήνι. Τώρα πώς έχει μείνει η πηγή αυτή; 

Δημ: Από ανομβρία χαθήκαν τα νερά τα περισσότερα. 

Το άρθρο Από κάτω είναι τρύπα εκεί πέρα και δεν ξέρεις πού πάει εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.

Η περίοδος της δικτατορίας. Το δημοψήφισμα της χούντας

Λάρα: Στη δικτατορία εδώ πέρα πάλι δεν πολυεπηρεάστηκε το νησί;

Δημ: […] Εντάξει είμασταν Αθήνα τότε αλλά…[…] Εντάξει εδώ έφτασε, ήταν ένας κοινοτάρχης ο οποίος ήταν αυτός ο θείος μου τότες, ένας άλλος θείος πάλι αδερφός του πατέρα. Σόι το βασίλειο ας το πούμε (γέλια). Μετά τον πρώτο κοινοτάρχη που `ταν πάλι αδερφός του πατέρα μου, χρηματίσανε ένας, δύο, τρεις. Και μετά ανάλαβε ο άλλος, ο τελευταίος αδερφός του πατέρα μου ο πιο μικρός, ο οποίος ζει ακόμα.

Κατ: Ο θείος ο Κώστας;

Δημ: O οποίος ζει ακόμα. Τον έπιασε η χούντα μετά και έμεινε όλα τα εφτά χρόνια, δηλαδή συνέχεια. Τον κρατήσανε, δεν τον αλλάξανε ναι, ήταν δικός τους φαίνεται, ήταν δεξιός τέλος πάντων. Τον κρατήσανε εν πάσει περιπτώσει κι έμεινε μέχρι τέλος. […] Συγκεκριμένα ήταν ένας ενωματάρχης βέβαια, γιατί εδώ δεν υπήρχε αστυνομία, από το Κουφονήσι, ερχόταν απάνω, ήταν ένα καθήκι, ε και έκανε ελέγχους.

Λάρα: Τι είδους; Αν υπάρχει…

Δημ: Ε ναι, ναι, αν υπάρχουν κουμμουνιστές, αν υπάρχουν αυτά ας πούμε, αλλά εντάξει, εδώ το νησί ήτανε φιλήσυχο, δεν υπήρχε, ας πούμε, τέτοιο πράγμα, τα νησιά εδώ πέρα δεν είχανε. Ακόμα δηλαδή, αν μες στην οικογένεια ύπηρχε κάποιος δεξιός κι ο άλλος ήτανε κεντρώος, θεωρούτανε στίγμα. Κεντρώοι, εδώ τότες ήταν η Ένωση Κέντρου και η δεξιά και πιο μπροστά ήταν οι βασιλικοί και οι βενιζελικοί.

Κατ: Μετά έγινε η ΕΡΕ και η Ένωση Κέντρου.

Δημ: Λοιπό`, μες στις οικογένειες λοιπό` τώρα, ο παππούς μου, ας πούμε, αυτός ο δάσκαλος, ήτανε βενιζελικός. Ο πατέρας μου, ο γαμπρός του δηλαδή του παππού, ήτανε βασιλικός. Εντάξει, δεν είχαν όμως διαμάχη. Δεν είχαν διαμάχη, δεν  ήπιανε φανατισμός, να τσακώνονται και να κάνουν και να δείξουνε. Αλλά θυμάμαι για την δικτατορία, όπως είπατε, γιατί εγώ από το `61 που ψήφισα, ήμουνα στην αεροπορία στο Παλαιό Φάληρο, τότες που λέγαν ότι ψηφίσαν και τα δέντρα, αν το `χετε ακούσει… Ε, εγώ δεν το κατάλαβα αυτό. Γιατί πηγαίναμε, ας πούμε, θυμάμαι, πηγαίναμε μαζί με πολίτες και ψηφίζαμε. Δέκα στρατιώτες, δέκα πολίτες. […]. Επίσης στο πρώτο δημοψήφισμα που `χε κάνει η χούντα, είχα ψηφίσει εδώ. Και μάλιστα βρεθήκανε κάποια ΟΧΙ εδώ. Ήταν ο μπάρμπας μου τότες σ` αυτά. «Ήρθατ` εσείς, εσείς οι Αθηναίοι, θα μας κάνετε ρεζίλι, θα μας κλείσετε το νησί, θα μας το καταστρέψετε, θα `ρθει αστυνόμος τώρ` απάνω, θα κάνει και θα κάνει, έχει να κάνει!» Ο μπάρμπας μου λοιπόν, ήταν κι αυτός φανατικός. Ποιος να ξεμυτίσει να πει ότι ηψήφισε, «εγώ είμαι». Δεν ήμουνα μόνο εγώ, ήτανε κι άλλοι. Πράγματι ήρθ` ο αστυνόμος απάνω μετά και του `βαλε χέρι του μπάρμπα.[…] Μάλιστα κάποιος έλεγε, ένας γέρος ο Σκοπελίτης, ο Ηλίας εκεί πέρα, «Αυτοί που ήρθαν και ψηφίσανε τρώνε άσπρο ψωμί.»

Κατ: Δηλαδή από Αθήνα.

Δημ: Από Αθήνα δηλαδή. Εδώ ητρώγαν το μαύρο ψωμί, ας πούμε, στη Δονούσα.

Λάρα: Δηλαδή σαν πόσοι είχαν έρθει από Αθήνα, για να ψηφίσουνε;

Δημ: Ε, δεν είχαν έρθει και πολλοί, αλλά αυτοί οι πέντε-έξι ας πούμε, πόσοι είμαστε, ε, φανήκανε. Τώρα ύπηρχε και κάποιοι από εδώ κατά λάθος, υπήρχαν κι από δω πέρα, δεν μπορούμε να πούμε, αλλά διευκολυνθήκανε… 

Ηλίας: ΟΧΙ είχατε ψηφίσει εσείς ή ΝΑΙ;

Δημ: ΟΧΙ. Ε, διευκολυνθήκανε, ας πούμε, κι αυτοί που `ταν εδώ πέρα μέσω με μας, ε και πέσαν κάποιοι ψήφοι παραπάνω, κάποια ΟΧΙ παραπάνω. Ε και ήρθε ο αστυνόμος και του `κανε φασαρία του μπάρμπα. Ε κι ο μπάρμπας τα `βαλε με τον κόσμο. Σου λέει, «Ήρθατε εσείς οι Αθηναίοι, να μας καταστρέψετε το νησί.»

Το άρθρο «Αυτοί που ήρθαν και ψηφίσανε τρώνε άσπρο ψωμί» εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.

Χρονολογία κατασκευής λιμανιού και άφιξης ρεύματος. Η πρώτη τηλεόραση

Δημ: Το ρεύμα στη Δονούσα πρωτομπήκε το `83[…], 1983. Το `86 έγινε ο μόλος.

Λάρα: Την πρώτη τηλεόραση τη θυμάστε εσείς πότε ήρθε;

Δημ: Και η πρώτη τηλεόραση ήρθε με μηχανή, με βεζινομηχανή. Την έφερε ένας γαμπρός μου, μια του πατέρα του και μια του πατέρα μου. Δύο τηλεοράσεις, μια ήταν από δω την πλευρά και η άλλη ήταν απέναντι. Με βεζινομηχανή. Και τότες μάλιστα ήταν ο Άγνωστος Πόλεμος, ένα έργο τότες, το σήριαλ εκείνο και τρέχαν όσοι… οι μισοί… αλλά οι περισσότεροι ερχόταν σε μας, ήταν πιο κοντά εδώ. Γέμιζε το σπίτι μέσα, για να δούνε τον Άγνωστο Πόλεμο. Αυτό ήταν μέσα στο εξήντα τόσο, τη δεκαετία του `60 βέβαια.

Η ενημέρωση γινότανε αν ερχόταν κανένα καΐκι. Ε, και μαθαίνανε έτσι, ο ένας με τον άλλον

Η ενημέρωση για τα γεγονότα. Το πρώτο ραδιόφωνο

Ηλ: Εσείς τώρα, ενημερωνόσασταν για τις εξελίξεις; 

Δημ: Εδώ πέρα;

Ηλ: Ναι.

Δημ: Όχι, όχι, δεν ενημερωνόμαστε τίποτα. Ε, όταν πρωτοήρθε ένα ραδιόφωνο με μπαταρίες υγρές, τρέχαν όλοι να μάθουν, ν` ακούσουνε, να πει τίποτα.

Λάρα: Θυμάστε πότε ήταν αυτό; 

Δημ: Ε, αυτό ήτανε μέσα στο `49, εκεί χάμω.

Λάρα: Και ποιος το έφερε; Η κοινότητα εδώ;

Δημ: Όχι, όχι, το είχε μάλιστα ένας ο οποίος δε ζει τώρα, Μαρκουλής Χρήστος.

Κατ: Ο Φαζάκος;

Δημ: Ναι. Ε, μετά… πήρε κι ο πατέρας μου, είχε με υγρές μπαταρίες ένα τόσο ράδιο.

Λάρα: Το πρώτο ραδιόφωνο πού το βάλατε; Σε καφενείο ή σε σπίτι; 

Δημ: Στο σπίτι, στο σπίτι, δεν ήταν σε καφενείο. Ο καθένας ενημερωνόταν, ας πούμε, μέσα από το… Και ακόμα υπήρχε αυτή η μουσική που υπάρχει και τώρα ακόμα, τα κουδουνάκια που λέγαμε. «Α,» λέγανε κάποιες γυναίκες, «άμα τ` ακούς αυτά τα κουδουνάκια δεν είναι καλό.»

Λάρα: Ποια κουδουνάκια;

Δημ: Είχε μια μουσική εκπομπή το ραδιόφωνο το κρατικό τότες, και την επαναλαμβάνουν και κάπου-κάπου, έτσι με κάτι…[…] Καμιά φορά που το βάζει στις 28 Οκτωβρίου; Σαν εμβατήριο είναι, που μιλάει ο εκφωνητής και λέει, ότι «Μέχρι τώρα αυτή τη στιγμή μίλαγε ο ελληνικός σταθμός, από δω και πέρα πέφτει σε γερμανικά χέρια» κι έβαζε και τη μουσική αυτή. Τέλος πάντων, η ενημέρωση γινότανε αν ερχόταν κανένα καΐκι, γιατί επειδής εδώ το νησί είναι άγονο και είναι πάντα πέρασμα για τη Μέση Ανατολή, όλα τα αυτά με φουρτούνες και με αυτά προσεγγίζανε σκάφη εδώ πέρα, ε και μαθαίνανε έτσι ο ένας με τον άλλον.

Λάρα: Δηλαδή από το πρώτο ραδιόφωνο που λέτε γύρω στο `49 -`50, μαζευόταν ο κόσμος ν` ακούσει ειδήσεις εκεί; 

Δημ: Ε, ναι μαζευόταν στα σπίτια σε αυτά, μαζευότανε.

Λάρα: Α, μετά φέρανε κι άλλοι;

Δημ: Ε, μετά φέρανε κι άλλοι. Ε, ήταν πια το μέσο ενημέρωσης.

Λάρα: Δηλαδή στον πόλεμο δεν είχατε εδώ κάποιο ραδιόφωνο, να μαθαίνετε τι γινότανε;

Δημ: Όχι, όχι. Όχι τίποτα. Πού να μάθεις; Με τίποτα. Ό,τι δηλαδή… αν ερχόταν καμιά βάρκα από Νάξο, από αυτά, ν` ακούσεις κάτι.

Το άρθρο Το ρεύμα στη Δονούσα πρωτομπήκε το `83. Το `86 έγινε ο μόλος εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.

Ανταλλαγές σε είδος

Δημ: Ο πατέρας μου ήτανε χτίστης, ήτανε γεωργός, ήτανε κουρέας, έκανε τα πάντα. Και τότες γινότανε ανταλλαγές οι δουλειές. Ερχόσουνα εσύ να μου κάνεις, να μου ζευγαρίσεις, να μου σκάψεις τ` αμπέλι, ερχόμουν εγώ να σου χτίσω το σπίτι ή να `ρτω να σου ανταλλάξω… Έτσι γινότανε οι δουλειές δηλαδή. Είπαμε χρήματα δεν υπήρχαν τότες, πολλά χρήματα. Δηλαδή ερχόταν να κουρέψουνε, ας πούμε, άλλος να του `φερνε ένα μπουκάλι κρασί, άλλος μπορεί να του `φερνε κάτι. Αν είχαν λεφτά του δίνανε. Εγώ θυμάμαι ανθρώπους που φέρνανε ένα αυγό στην εκκλησία, ν` ανάψουνε κερί. Βάζαν ένα αυγό απάνω στο παγκάρι, για ν` ανάψουνε κερί.

Το άρθρο Εγώ θυμάμαι ανθρώπους που φέρνανε ένα αυγό στην εκκλησία, ν’ ανάψουνε κερί  εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.

Κανόνες λειτουργίας της πηγής του Μερσηνιού

Κατ: Η πηγή ήτανε κάτω εκεί που έχουνε κάνει… ακριβώς όπως είναι η στέρνα, ένα αυτό μπροστά και ήτανε χαμηλά. Βάζανε στάμνες, σκύβανε, πλένανε βέβαια μέσα στη στέρνα. Τα στερνιά που λένε, ότι κακώς τα χαλάσανε, τα φέρανε, είχα κι εγώ τα παιδιά τη Μαριάννα και τον… δηλαδή σύγχρονα… Και δεν χρησιμοποιηθήκαν και καθόλου γιατί…

Δημ: Η βρύση λειτουργούσε με κανόνες, γιατί ήταν το περιβόλι κάτω, που το είχαν όλοι οι άνθρωποι.

Κατ: Τα ποτίσματα. Πότε θα ποτίσει ο καθένας, ποιες ώρες.

Δημ: Δούλευε, ποτίζανε με ώρες. Δηλαδή εσύ θα πάρεις την πρωινή ώρα, ας πούμε, να πας να ποτίσεις το περιβόλι σου.

Κατ: Το μεσημέρι άλλος.

Δημ: Το μεσημέρι να ξαναγεμίσει η στέρνα… Ε, θα πάρει ο άλλος και μετά άλλος. Είχε ο καθένας, είχε την ημέρα του και τις ώρες του. Γιατί υπήρχανε είκοσι οικογένειες απάνω εκεί τότε, οι οποίες όλες είχανε περιβόλια κάτω.

Κατ: Είχαν περιβόλια μέχρι κάτω. Θυμάμαι εγώ νερά, που τρέχανε στη θάλασσα. Είχε πικροδάφνες, θυμάμαι εδώ κάτω το, όπως κάνει το Μερσηνιού, που τρέχαν τα νερά στη θάλασσα.

Λάρα: Δεν λείφτηκε το νερό δηλαδή;

Κατ: Όχι, όχι, όχι… και τα περιβόλια είχανε πολλά φρούτα, λαχανικά, συνέχεια βγάζανε το ένα… πατάτες, ήταν αυτάρκεις δηλαδή σ` αυτόν τον τομέα.

Δημ: Και μόνο που `ναι ορεινό το μέρος εκεί… το νερό αυτό είναι σπάνιο. Δηλαδή η Δονούσα, ανάλογα τα τετραγωνικά που έχει, δεκατέσσερα κόμμα κάτι που είναι, έχει πολλά νερά τρεχούμενα. Δηλαδή αυτή, αυτήν τη στιγμή υπάρχουνε τρία νερά τρεχούμενα, που σώζονται ακόμα δηλαδή. Είναι στο Βιγλί, είναι εδώ στον Κέντρο τον απάνω, είναι το Μερσήνι.

Κατ: Κι ο Βάτος πρέπει να `χει.

Δημ: Και κάτι άλλα τα οποία είναι εποχιακά, άμα βρέξει εμφανίζονται. Αλλά τα μόνιμα είναι αυτά, δηλαδή χειμώνα-καλοκαίρι υπάρχουνε μόνιμα νερά τρεχούμενα.

Το άρθρο Η βρύση λειτουργούσε με κανόνες, γιατί ήταν το περιβόλι κάτω που το είχαν όλοι οι άνθρωποι εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.

Κατοχή. Η αεροναυμαχία στον Κέντρο. Τραυματίες και πλιάτσικο

Δημ: Πολλά θυμάμαι απ` την Κατοχή. Θυμάμαι δηλαδή την περίοδο του 1944 που συντελέστηκε εδώ μια αεροναυμαχία… Όλα αυτά, ας πούμε, τα θυμάμαι, γιατί, αν ξέρετε, είχε πέσει ένα καράβι στον Κέντρο, γερμανικό, είχε πέσει ένα αεροπλάνο εγγλέζικο εδώ πίσω. Ε, όλα αυτά τα θυμάμαι, γιατί… (Στην) Κατοχή τα παιδιά μας κρύβαν όλους. Μας πηγαίναν απάνω στα βουνά και μας κρύβαν μέσα στις ρεματιές, για να μη γίνει… με το βομβαρδισμό. Θυμάμαι το αεροπλάνο που πέρασε από δω, ένα αεροπλάνο… Όχι, το καράβι κατ` αρχήν, πέρασε το καράβι αυτό προς τον Κέντρο, το οποίο ήταν ένα καράβι φορτηγό επιταγμένο από τους Γερμανούς, «Όριαν» λεγότανε, το οποίο το `χανε φορτώσει είδη ρουχισμού, οικιακά σκεύη, κουζινικά δηλαδή, και ταχυδρομείο. 

Λάρα: Και πού πήγαινε;

Δημ: Αυτό προοριζότανε για τη Μέση Ανατολή, να πάει για το στρατό, τα στρατεύματα του Ρόμελ που εδρεύαν εκεί πέρα. Ε, το πήραν είδηση, γιατί τότες γυρίζαν τ` αεροπλάνα, τα εγγλέζικα, ανιχνευτικά πώς τα λένε; Και κάναν ας πούμε ελέγχους κι αυτά, το πήραν είδηση που κατέβαινε κάτω, ειδοποιάνε μια μοίρα από τη Μάρτα, τότες έδρευε στη Μάρτα μια μοίρα των Άγγλων.

Ηλ: Μάρτα τι ήτανε;

Δημ: Το νησί. Στη Μάρτα κάτω.

Ηλ: Α, Μάλτα.

Δημ: Ιταλία. Κι από κει ήρθανε και το χτυπήσανε. Το χτυπήσαν από δω, το ξεκινάν να το χτυπήσανε και κατ` αρχήν αυτό κάνει στροφή, να `ρτει μέσα στο μόλο εδώ να ν` αράξει ας πούμε, ν` αράξει… τέλος πάντων, να προφυλαχτεί εδώ μέσα, αλλά ήτανε ξύπνιος ο καπετάνιος ή πονόψυχος μάλλο`. Βλέπει το χωριό, σου λέει «Εδώ θα γίνει μακελειό, γιατί να σκοτωθούν οι άνθρωποι που δε φταίνε;» Και το γύρισε και το πήγε στον Κέντρο. Εκεί βέβαια το χτυπήσανε, χτύπησε κι αυτός, βγήκανε όσοι σωθήκανε. Αυτοί που σωθήκανε τραυματίες κι αυτοί, τους φέραν εδώ, συγκεκριμένα πού είναι του θείου του Νικόλα το σπίτι δίπλα που είναι η αποθήκη; Ήταν το παλιό σχολειό εκεί πέρα, το πρώτο σχολειό ήταν εκεί πέρα, του παππού. Εκεί τους περιθάλψανε και θυμάμαι εγώ ως παιδί, που πηγαίναμε εκεί πέρα και μας δίνανε, είχανε κάτι καζάνια τόσα μεγάλα με ρυζόγαλο, μαγειρεύαν οι Γερμανοί και μας δίνανε ως παιδιά δηλαδή, οι Γερμανοί δεν μας πειράξανε… Έγινε λοιπόν η αεροναυμαχία αυτή, χτυπήσαν ένα αεροπλάνο εγγλέζικο, το οποίο κι αυτό πέρασε εδώ χαμηλά, χαμηλά κι έβγαζε καπνό. Έπεσε χαμηλά και δεν προφτάσαν οι άνθρωποι να ρίξουν αλεξίπτωτα και το ρίξαν εδώ στην πλαγιά, πού ναι το τελευταίο σπίτι εδώ; Ακριβώς από πάνω το ρίξανε εκεί. Στη στεριά, απάνω στο βουνό έπεσε και ήτανε τέσσερα άτομα Εγγλέζοι, οι οποίοι δεν έμεινε ούτε κοκαλάκι. Ο κόσμος τότες βέβαια έτρεξε για πλιάτσικο, όπως και στον Κέντρο για το καράβι τρέχανε. Εδώ το καράβι βομβαρδιζότανε, οι άλλοι τρέξανε να μπούνε μέσα, ν` αρπάξουν ό,τι βρίσκανε και τα αεροπλάνα ακόμα βομβαρδίζανε. Τέλος πάντων, δεν έγινε κάνενα ατύχημα από αυτήν την περίπτωση και θυμάμαι που με πήρε η μάνα μου από το χέρι και πήγαμε πίσω εκεί, να δούμε τ` αεροπλάνο, τι είχε γίνει. Και πόσοι άλλοι ήταν εκεί πέρα. Εγώ τώρα, σκέψου μυαλό που το `χα  παιδί, δε βλέπαμε αεροπλάνο πουθενά και της λέω, μήπως είναι μαμά μέσα σ` αυτό το δωμάτιο; Ένα δωματιάκι εκεί χάμω, ένα σταυλί. Ακόμα εκεί πάνω είναι αυτό το σταυλί. Λέω, μήπως είναι εκεί μέσα και… Και όταν πήγα πραγματικά, χέρια, αυτά… κομμένα, απάνω στις λαμαρίνες απάνω στα αυτά… δηλαδή ένα πράμα αηδιαστικό ήτανε. Πήγε ο κόσμος ό,τι βρει… Λάφυρα για οτιδήποτε, για να επιζήσει. Η μητέρα μου τράβηξε εκεί χάμω ένα αλεξίπτωτο, βρήκε ένα αλεξίπτωτο που καιγότανε, το πήρε, το `σβησε, το `κανε εκεί χάμω, επειδής ήτανε και μοδίστρα έφτιαξε ένα φόρεμα της αδερφής μου της μεγάλης. Αυτό το φόρεμα αν υπήρχε σήμερα θα τανε… Και ξέρεις αυτό ήτανε σκέτο μετάξι ε; Πού να υπάρχει, αυτά λέμε, δεν ξέρανε την αξία που μπορεί να `χει, ας πούμε, το κάθε παλιό πράμα και τα… Και τους σκοτωμένους βέβαια τους Γερμανούς τους θάψαν απάνω στην Παναγίτσα ή κάναν έναν ομαδικό τάφο.

Λάρα: Ποιος τους κουβάλησε; Ο κόσμος από δω ή ήτανε οι Ιταλοί;

Δημ: Κόσμος πήγε και κουβάλησε. Ήταν κι από τους ίδιους που ήτανε ζωντανοί, ακόμα και η μητέρα μου με τους γαϊδάρους  μετέφερνε τραυματίες. Επιτάξαν… Ε, τους επιτάξανε… Επιβάλλαν, ας πούμε, ότι… με τι μέσα να τους μεταφέρουν οι ανθρώποι, ας πούμε, σου λέει βοηθήστε, και έτσι κι έγινε. Ε, μετά αφού τελειώσαν τα πράματα πια και αποχωρήσαν όλοι από κει, ήρθαν, τους πήρανε τους τραυματίες. Τους δε σκοτωμένους, τους πήραν μετά από χρόνια. Ήρθαν και…

Λάρα: Α, ήρθαν και πήρανε τα κόκκαλα;

Δημ: Ναι, τα οστά. Και τους Εγγλέζους ήρθαν και τα πήρανε, τους υποδείξαν, ας πούμε, πού είναι θαμμένα και πήγαν και τα πήρανε. Όταν τέλειωσε πια ο πόλεμος. Όταν τέλειωσε ο πόλεμος μετά από…

Λάρα: Και ποιοι ήρθαν; Οι Γερμανοί και τα πήρανε;

Δημ: Ναι, οι Γερμανοί και Εγγλέζοι. Συγγενείς, συγγενείς υποτίθεται ότι ήτανε συγγενείς.

Το άρθρο Η μητέρα μου τράβηξε εκεί χάμω ένα αλεξίπτωτο που καιγότανε, το πήρε, το ΄σβησε, επειδής ήτανε και μοδίστρα έφτιαξε ένα φόρεμα της αδερφής μου της μεγάλης, σκέτο μετάξι εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.

Η εναλλαγή στην κοινότητα συμπολίτευσης- αντιπολίτευσης

Λάρα: Αυτός ήταν ο πρώτος κοινοτάρχης;

Δημ: Ο πρώτος κοινοτάρχης ήτανε, ο πρώτος κοινοτάρχης της Δονούσας.

Ηλ: Ο οποίος δεν κράτησε πολύ βέβαια. Πόσο;

Δημ: Ε, `49 που `ρθε, τέλος `49 ήρθε η κοινότητα, εκάναν εκλογές, `50 μες στο `52, τέλος `51… Ένα χρόνο, ένα χρόνο δηλαδή… Η γυναίκα του ήταν η δασκάλα, αυτή που λέγαμε προηγουμένως. Τότες έφυγε ας πούμε.

Ηλ: Η Βαρβάρα;

Κατ: Ναι, ναι.

Δεσπ: Ήταν ήδη είκοσι χρόνια δηλαδή;

Δημ: Ναι, ναι ήτανε. Ε, μετά ανέλαβε ο… μετά κάναν εκλογές και βγάλανε πάλι αυτόν τον Χρήστο τον Μαρκουλή. Οι οποίοι εδώ τότες αλλάζανε κάθε δύο χρόνια, συνεννογιόταν μεταξύ τους δηλαδή η αντιπολίτευση και η συμπολίτευση, δύο χρόνια εσύ και δύο χρόνια εμείς. Κι έτσι γινόταν τότες. Ωραία συνεννόηση ήταν, μπορώ να σου πώ ότι…

Λάρα: Δηλαδή δε γινόντουσαν εκλογές; Τι κάνανε; 

Δημ: Ήταν για τέσσερα χρόνια εκλογές, αλλά μεταξύ τους οι δύο παρατάξεις λέγανε, δύο χρόνια εσύ και τα άλλα δύο χρόνια τα κάνω γω.

Λάρα: Πώς κι ο πρώτος δεν έλεγε…

Δημ: Όχι, εντάξει, ηρχόταν σε συνεννόηση, υπήρχε συνεννόηση. Τώρα δεν υπάρχει συνεννόηση, τώρα δεν υπάρχει. Τότες ο κόσμος υπήρχε μια συνε… εντάξει μεταξύ τους ήταν εδώ τώρα, δεν ήταν ας πούμε γνωστοί και…

Λάρα: Καλά και τώρα μεταξύ σας είστε, δεν…

Δημ: Ε, τώρα… Τώρα είναι τα συμφέροντα, τότες δεν υπήρχαν συμφέροντα. Δεν υπήρχε τότες χρηματικές αποδοχές για να…

Λάρα: Κι όταν πνίγηκε ο κοινοτάρχης¹, τι έγινε μετά; Πώς, έγιναν εκλογές πάλι; Τι έγινε; 

Δημ: E, ναι βέβαια.

Λάρα: Εδώ;

Δημ: Ναι εδώ. Το μετά έγιναν εδώ οι εκλογές. Αφού πια υπήρχε η κοινότητα εδώ, υπήρχε δηλαδή το βιβλίο, υπήρχαν όλα εδώ πέρα, ε, κι έτσι… Μετά γινόταν πια οι εκλογές εδώ κανονικά. Όλο το παν ήταν να `ρθει η σφραγίδα και το βιβλίο της κοινότητας από κάτω από την Αμοργό, γιατί τα παλιά χρόνια από τα νησιά όλα εδώ Κουφονήσι, Σχοινούσα, Ηρακλειά, Δονούσα, υπαγότανε όλα στην Αμοργό.

Είχα δουλέψει μια βδομάδα εγώ στην Καλοταρίτισσα τότε. Δεκατέσσερεις δραχμές μεροκάματο

Κατασκευή των μονοπατιών και προσωπική εργασία

Δημ: Μετά την κοινότητα πια αρχίσανε τα χρήματα να `ρχονται κάπως, χρήματα έτσι να γίνονται κάποια έργα. Ε, μετά έγινε ένας δρόμος περιφερειακός το `55…

Λάρα: Μέχρι τότε ήταν μόνο μονοπάτια;

Δημ: Κατσικόδρομοι. Και τότες ο κόσμος έκανε και προσωπικά έργα, δηλαδή τρεις μέρες δούλευε τσάμπα προσωπικά έργα.

Λάρα: Τρεις μέρες το χρόνο;

Δημ: Ναι, όταν γινότανε τα έργα. Το χρόνο πρέπει να `τανε τα τρία μεροκάματα, τρία μεροκάματα. Και φτιάξαν το δρόμο αυτό, ας πούμε, πήγε Μερσήνι μετά από κει Καλοταρίτισσα, από δω να πάει Καλοταρίτισσα.

Ηλ: Ποιο δρόμο; Το μονοπατάκι, το Ζήτα το λεγόμενο;

Κατ: Ε, ναι φτιάξανε κάπως με τις πέτρες λίγο έτσι.

Δημ: Ναι αυτό το Ζήτα. Αυτό το Ζήτα είναι με προσωπικά έργα, δεν ήτανε κατσικόδρομος, ήτανε… Απ` τα άλλα η διάνοιξη είχε, την είχαν κάνει τα κατσίκια, περπατάγαν κι αυτά, αλλά απάνω σ` αυτό ας πούμε… Γιατί κι ο κόσμος που κατέβαινε απ` το Μερσήνι, κατέβαινε μ` αυτόν τον τρόπο. Ε, μερικοί κάναν, ας πούμε, αυτά τα προσωπικά έργα, όπως είναι αυτός ο δρόμος, φαίνεται ακόμα, που είναι κομμένο το βουνό απάνω-απάνω. Αυτός είναι ο δρόμος, που πήγαινε, ας πούμε, τότες για Μερσήνι. Μεσαριά και Μερσήνι.

Ηλ: Αυτό τώρα ανοίχτηκε με πρωτοβουλία της κοινότητας ή ήρθανε…

Δημ: Η κοινότητα. Με έργα… δοθήκαν κάποια έργα από το κράτος, πήρε κάποια χρήματα. Και από δω, ας πούμε, με προσωπική εργασία όσοι βάλανε τρία μεροκάματα και τα υπόλοιπα με… Δεκατέσσερεις δραχμές ήταν το μεροκάματο. Είχα, είχα δουλέψει μια βδομάδα εγώ στην Καλοταρίτισσα τότε. Δεκατέσσερεις δραχμές μεροκάματο. Για τότες το μεροκάματο ήτανε… ήταν οχτάωρο, ήτανε. Οχτάωρο χτυπάγαν τα φτυάρια… ας πούμε.

1. Πρόκειται για τον Μιχάλη Κωβαίο. Πνίγηκε, οταν η βαρκα με την οποία μεταφέραν στη Νάξο στρατιώτες που είχαν έρθει για τις εκλογές, βούλιαξε.

Το άρθρο Τότες δεν υπήρχαν συμφέροντα. Δεν υπήρχαν χρηματικές απολαβές εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.