Οι καλλιέργειες. Τα κρεμμύδια, τα καπνά

Δημ: Οι καλλιέργειες κρατήσανε, κρατήσαν καλά μέχρι τη δεκαετία του `80 τουλάχιστον, ήτανε φουλ οι καλλιέργειες. Ε, φύγαν μερικά παιδιά, μερικές οικογένειες, αλλά είχεν κόσμο. Αφού να σημειώσω ότι πολλοί είχαμε ζευγάρια που λέμε, όλοι βόδια, ένα ζευγάρι βόδια και κάναμε… 5, 6 γαϊδούρια για να αλωνεύουνε με τα βόδια. Είχαμε, κάναμε καρπούς τότες. Υπήρχαν δυο ανεμόμυλοι κι ηλέθανε το στάρι, το κριθάρι, ξέρω γω. Ζυμώναν όλοι, είχαν φούρνους και ζυμώνανε οι πιο πολλοί, κι όποιος δεν είχε φούρνο επήαινε στο γείτονα. «Να ζυμώσω, να μου αφήσεις το φούρνο, να ψήσω το ψωμί» ας πούμε. Ήφερνες κλαδιά και τα λοιπά. Είχαν κατσίκια μπόλικα, γουρουνόπουλα, κότες κι είχαν και τη θάλασσα, ψάρια μπόλικα τότες, άμα πας στη θάλασσα αμέσως ήπιανες όσα ψάρια ήθελες. Τώρα δεν έχει… Ε, περνούσαν καλά. Η κάμψη της γεωργικής δουλειάς έπεσε από το `90 και δω που πιάσαν κάτι ξηρασίες. Το `90, `91, `92, τρία χρόνια ήτο ξηρασία και σταματήσαν. Δεν μπορούσαν ο κόσμος να ζήσει πια. Έσπερνες και δεν ηθέριζες. Πρωτοβρόχια ήκανε το Νοέμβριο, Δεκέμβριο αλλά Μαρταπρίλη δεν ήβρεχε, ενώ πριν ήβρεχε και ηκάνατε τα κρομμύδια. Ήβγαλε 200 τόνους κρομμύδι και το πουλούσανε, ναι, 200 τόνους. Λοιπόν καΐκια από την Κάλυμνο, από τη Σάμο, από τη Χίο, τη Μυτιλήνη εδώ όλο φέρναν το κρομμύδι όλο εδώ μέσα. Το παίρνανε, φτηνό ήτο βέβαια, αλλά εγίνοτο το κρομμύδι, άνυδρο. Είχαν ένα εισόδημα από αυτό, είχανε ζώα, επουλούσαν αρνοερίφια, μοσχάρια, χοίρους.

Η: Θείε ήσασταν συνενοημένοι να φυτεύετε όλοι κρεμμύδι επειδή το πουλάγατε; Γιατί όλοι φυτεύανε κρεμμύδι.

Δημ: ‘Ολοι ναι. Ε ναι, πρώτα εφυτεύανε, λέει, και καπνά, αυτά δεν τα πρόφτασα εγώ. Αλλά ύστερι που απαγορεύτην ο καπνός εδώ στα μέρη στα νησά, γιατί ήκανε παραγωγή η Μακεδονία και η Θράκη που ενσωματώθησαν στο ελληνικό κράτος, και ησταματήξαν εδώ την καλλιέργεια των καπνών, ηθέλαν να βοηθήσουμε τους άλλους Έλληνες εκεί που είχαν παραγωγή, μεγάλη παραγωγή. Με τα καπνά ηβγάλαν λεφτά και τότες και μετά το ρίξαν στο κρομμύδι. Το κρομμύδι είδαν ότι εγινότανε, έτσι τα χωράφια που κάναν καπνοκαλλιέργειες τα κάμαν με κρομμύδια.

Η: Α, μετά τα καπνά δηλαδή άρχισαν τα κρεμμύδια.

Δημ: Ναι, μετά. Και τα κρομμύδια βαστήξαν μέχρι τώρα, τελευταία. Τώρα δε βάλουν ούτε κρομμύδια ούτε στάρια ούτε…

Η: Τώρα φυτεύουν δωμάτια! (γέλια)

Δημ: Και τα λιβάδια τα κάμανε δωμάτια! (γέλια)

Το άρθρο Οι καλλιέργειες κρατήσαν καλά μέχρι τη δεκαετία του ΄80 τουλάχιστον εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.

Τα μεταλλεία της Δονούσας και των Μακάρων

Η: Θείε εσείς για τα μεταλλεία τι ξέρετε;

Δημ: Έχω ακούσει ότι υπήρχαν και τα μεταλλεία εκεί και δουλεύανε και μερικοί ντόπιοι εκεί. Στον Κέντρο ήτανε, σε κάτι γαλαρίες.

Η: Ζούσατε εσείς όταν… `28 γεννηθήκατε, υπήρχαν ακόμα τα μεταλλεία.Δημ: Ναι, υπήρχανε, μέχρι το `39 υπήρχανε, και μετά μπήκεν ο πόλεμος και… Θυμούμαι εγώ που πήαινε ο κόσμος και δουλεύαν εκεί, ήμουν 11 χρονώ. Δεν ξέρω κι εγώ τώρα πώς ήτον τα μεταλλεία, ήταν κρατικά ή… . Αυτοί που είχαν έρτει, τα αφεντικά ας πούμε, ήτονε ξένοι, μάλλον ήτονε Αθηναίοι κι ήταν κι ένας Γερμανός. […] Κάπου ανήκανε αλλά δεν το `χουμε ερευνήσει αυτό το θέμα κι έπρεπε να το ερευνήσωμε, ας πούμε. Μόνο ο Κώστας αυτός εδώ θα ξέρει κάτι, γιατί ήτον και μες στα χωράφια του εκεί στον Κέντρο, αυτουνού ήτον τα χωράφια όλα. Των Κωβαίωδων και του Πράσινου, του Πράσινου του Ψεύτη εδώ. Ήταν οι γαλαρίες αυτές και ηδουλεύαν εκεί κόσμος, ήτονε καλά. Γιατί και πριν αυτά υπήρχεν κι άλλο ένα νταμάρι στις Μάκαρες που βγάλαν μάρμαρο, πλάκες, […] ξέρω γω τι και πηαίναν και κει και δούλευαν οι από δω. Ήταν κάτι αφεντικά κι από κει από την Αθήνα, ένας Αριστείδης, ένας Γιάγκος. Το θυμάμαι αυτό γιατί με `παιρνε και μένα ο πατέρας μου στις Μάκαρες για να μαζεύω αλάτι τα καλοκαίρια. Ήμουν παιδί, ήμουνα σχολειό, το `35, `36, `37 ας πούμε, αλλά ηπήαινα εγώ στην αλατσαριά, που λέμε, κι μάζευα ένα καλάθι αλάτι κάθε μέρα και το `φερνα κάτω. Άμα ερχόμασταν το Σαββάτο, έρχουντον εδώ όλοι, ήτον καμιά τριανταριά-σαράντα εργάτες με δυο λατίνες, ήταν οι βάρκες μεγάλες, πααίναν και παίρναν τους ανθρώπους άμα ήταν καλός καιρός, και τη Δευτέρα πάλι το πρωί πηαίναν πέρα. Από κει πηαίναν οι βάρκες στη Μουτσούνα και φέρνανε τροφές, ψωμιά, είχε φούρνο στη Μουτσούνα, πηαίναν εκεί. Είχανε χτίσει εκεί μια σαράδα σπίτια, έτσι πρόχειρα, με μάρμαρα, και είχε καθένας ένα σπιτάκι. […] Είχε έτσι παραπάνω ένα μεγάλο κτίριο που ήτονε σιδηρουργείο, κει στομώναν τα εργαλεία.

Το άρθρο Ήταν οι γαλαρίες αυτές και ηδουλεύαν εκεί κόσμος, ήτονε καλά εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.

Οι πρώτοι κάτοικοι της Δονούσας. Η πρώτη εκκλησία του Σταυρού

Η: Θείε ξέρετε εσείς πότε πρωτοκατοικήθηκε η Δονούσα; Πότε ήτανε οι πρώτοι κάτοικοι που ήρθανε εδώ;

Δημ: Ξέρω. Οι πρώτοι κάτοικοι ήρθανε μετά την Επανάσταση, Επανάσταση του 1821, βάστηξε 10 χρόνια και τότες ο πόλεμος, το 1830 που έγινε ανεξάρτητο κράτος πια η Ελλάδα, ε, μικρή Ελλάδα ήτον τότες, η Πελοπόννησος, η Στερεά Ελλάδα και οι Κυκλάδες. 

Η: Στη Δονούσα ποιοι ήταν οι πρώτοι κάτοικοι, από πού ήρθανε;

Δημ: Από την Αμοργό ήρθανε οι πρώτοι κάτοικοι εκείνοι. Γιατί στην απαρχή του πολέμου, που λέμε, και πριν, πρέπει να `τον το νησί ακατοίκητο, δεν είχε κατοίκους, γιατί υπήρχαν οι πειρατές που λυμαίνοντo τη Μεσόγειο και το Αιγαίο εδώ και… δεν ηφήναν τίποτι και όλος ο κόσμος επήαινε στην Αμοργό. Πάνω στη Xώρα μάλιστα, γιατί τα Κατάπολα έχω ακούσει πως ήτον έρημα, κι η Γιάλη. Πάνω στη Χώρα είχεν κι ένα κάστρο και εκεί μαζεύουντο άμα φαίνουντο κάνα πειρατικό που `ρχοντο μες στο λιμάνι. Μετά που `γινε η ελευθερία εδώ να, ειδοποίησαν οι αρχές, ποιος θέλει να πάει στη Δονούσα να καταλάβει τα μέρη εκείνα. […] Δεν είχε χωράφια τότες εδώ κι ήρθαν καμιά δεκαριά οικογένειες από την  αρχή: οι Κωβαίοι, Πράσινοι, Μαρκουλήδες και Σιγαλαίοι και Ρούσσοι, αυτούς ξέρω που ήταν οικογένειες. […] Ηπήανε, όπως καταλαβαίνω… εδώ ήτον τρεις-τέσσερεις, κατοίκησαν εδώ στον Κάμπο που λέμε, στο Σταυρό, άλλοι δυο-τρεις στη Μεσσαριά, τρεις και στην Καλοταρίτισσα κι άλλοι τρεις στο Μερσήνι, έτσι πιάσανε.

Η: Και γιατί σκορπιστήκανε;

Δημ: Για να πιάσουν τα πράματα, τα χωράφια. Γιατί είχε χωράφια καλά. Και τα πήρανε, τα πιάσαν εκεί. Ε, μαζεύουντο, εδώ ήτον πάντοτε η έδρα, είχε εκκλησία, κοινότητα δεν είχε εδώ αλλά… Είχανε την εκκλησία, ηκάμαν το Σταυρό από την αρχή και κατεβαίνουνταν Κυριακή και λειτουργούντο εδώ αυτοί οι ανθρώποι. Ε, σιγά-σιγά ήρταν κι άλλοι. Μετά ήρθαν και μέσα απ` τη Σύμη οι Σκοπελίτες, οι Τσαβαρίδες. Άλλοι από την Ύδρα, από τη Νάξο ε, και ημαζέψαν καμιά πενηνταριά οικογένειες.

Η: Αυτοί από τη Σύμη πώς ήρθαν εδώ; Γιατί ήρθανε Δονούσα;

Δημ: Αυτοί ήτονε ναυτικοί, σφουγγαράδες και ψαράδες. Ε, γύριζαν τα νησιά όπως γυρίζουν και τώρα. Ε, έβγαιναν κι εδώ στα καφενεία, είδανε τον κόσμο, είδανε τις κοπέλες τότες, τες αρέσανε, ε, τα φτιάξανε και παντρεύτησαν εδώ και μείναν εδώ. Ο γερο-Συμιακός, που λένε, ο παππούς μου κι ο γέρο-Παντελιός Τσαβαρής, αυτοί ήτανε. Μείναν εδώ, ήκαμαν οικογένειες -και μεγάλες οικογένειες, από δέκα παιδιά και πάνω. Αυτοί φέραν όμως και πολύ χρήμα πάνω στο νησί, χρήμα και… είχαν κίνηση καλή. Από αυτούς ηνοίξαν μαγαζιά, τα πρώτα εστιατόρια κάνα-δυο τ` ανοίξαν αυτοί, τα παιδιά τους δηλαδή. Ναι, ηκάμαν την εκκλησία, οικοδομήσαν την εκκλησία ο παππούς μου.

Κατέβηκε ο κατακλυσμός τα σάρωσε όλα, πήρε και την εκκλησία, πήρε και την εικόνα του Σταυρού

Η καταστροφή της πρώτης εκκλησίας του Σταυρού. Η κατασκευή της δεύτερης

Δ: Στην αρχή είχανε κάμει ένα μικρό εκκλησάκι εδώ, το Σταυρό, οι παλιοί εκείνοι οι ντόπιοι του περασμένου αιώνα, του 1850 ξέρω γω. Το οποίο εκκλησάκι ηκατέβει ένας κατακλυσμός -το ΄χαν εδώ μέσα στον Κάμπο χτίσει, δεν το ΄χανε επάνω στις παρυφές του λόφου, μόν΄ το ΄χανε κάτω εκεί που ΄ναι τα Περγαλίδια, που λέμε. Κατέβηκε ο κατακλυσμός, τα σάρωσε όλα αυτά και τα πήγε στη θάλασσα, πήρε και την εκκλησία, την ηβούλιαξε, πήρε και την εικόνα του Σταυρού.  […] Οι πέτρες είναι ακόμα εκεί δα. Στο μίνι μάρκετ δίπλα είναι, υπάρχουν τα θεμέλια ακόμα της εκκλησιάς εκείνης. Την εικόνα τη βρήκανε στην Αμοργό, στην Κάτω Μεριά που λέμε εκεί, κάτι βοσκοί ξέρω γω τσοπαναραίοι, και την πήραν την εικόνα όπως είναι από τα βράχια εκεί δα και ηπήανε στο χωριό απάνω στο Βρούτση ξέρω γώ, που ήταν οι παπάδες, κάτι παπάδες που ήρχουντο κι εδώ, γιατί εμείς δεν είχαμε παπά. Κατά διαστήματα έστελνε ο δεσπότης έναν παπά για να λειτουργήσει. […] Όπως και τώρα τελευταία πριν μια δεκαπενταετία το πάθαμε και επί των ημερών μας.

Γ: Τι δεν είχε εδώ;

Δ: Ηπέθανε ο παπάς που είχαμε το ενενήντα. Μέχρι το ενενήντα πέντε και τα λοιπά δεν είχαμε παπά, ήστελνε […] όλοι αυτοί ο μητροπολίτης της Θήρας. […]

Γ: Έστειλε η μητρόπολη παπά άλλονε;

Δ: Δεν είχε μόνιμο, αλλά υποχρέωσε τους παπάδες της Αμοργού […] και των Κουφονησίων να ΄ρχονται κάθε δεκαπέντε μέρες ένας εδώ […] να λειτουργεί κι ήρχουντο.

Γ: Τώρα έχει μόνιμο;

Δ: Ε ναι έχωμε τώρα μόνιμο εντάξει. Λοιπόν, την εικόνα την εβρήκανε, την εγνώρισαν πως ήταν του Σταυρού και μας την ηφέραν πίσω και συγκεντρώθει πάλι ο κόσμος εδώ κι είπανε να κάμουνε άλλη εκκλησία. Κάματει που ΄ναι τώρα η τωρινή εκκλησία κάμαν μπροστά εκεί ένα άλλο εκκλησάκι […]. Λειτουργούσε αρκετά χρόνια. Εντωμεταξύ ησκέφτησαν πάλι οι ίδιοι οι κάτοικοι, ότι το εκκλησάκι αυτό είναι μικρό, πάλι δεν επαρκεί για τον κόσμο, γιατί ο κόσμος, όχι πως ήτον πολλοί, ήτον διακόσια, τρακόσια άτομα […]. Πρώτα ήτον πενήντα, εξήντα, εκατό ξέρω ΄γώ. Άμα ΄ναι διακόσοι τρακόσοι τι να πάρει; […] Δεν τους παίρνει, κάθουντο απ΄όξω στην αυλή οι πιο πολλοί. Κι έγινε αυτή το χίλια εννιακόσια δύο γράφει η εκκλησία πάνω […], επί τον καιρό που ήτον ο παππούς μου επίτροπος, Δημήτριος Σκοπελίτης, το γράφει απάνω. Κι έγινε ανακαίνιση εκείνης της εκκλησίας κι έγινε αυτή η εκκλησία που υπάρχει.

Γ: Μάλιστα.

Δ: Τώρα αυτή η εκκλησία για ΄μας είναι ό,τι πρέπει. Και υπάρχει αυτή η εκκλησία κι ο κόσμος βολεύεται. Έρχεται απ΄ τα χωριά, είχαν και τα χωριά κόσμο ηκατεβαίνα΄ όλοι εδώ […]. Μετά ηγίνησαν κάτι εκκλησάκια εκεί στο Μερσίνι ένα και στην Καλοταρίτισσα άλλο ένα τα οποία λειτουργούν  μόνο στην εορτήν τους […] της Αγιά Σοφιάς και του Αγίου Γεωργίου.

Το άρθρο Από την Αμοργό ήρθανε οι πρώτοι κάτοικοι εκείνοι εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.

Τα νέα για το στρατιωτικό πραξικόπημα

Η: Εδώ η δικτατορία επηρέασε καθόλου τη ζωή στο νησί; Άλλαξε τίποτα;

Δημ: Ε, οπωσδήποτε… Δεν είχαμε πολλά πράγματα, αλλά πάντως άλλαξε κάτι. Είχαμε ένα αστυνόμο από το Κουφονήσι ας πούμε, Καραθανάσης. Ήτον και καλός αλλά ήτον και τζαναμπέτης, ήτο φασίστας, κυνηγούσεν τον κόσμο, δεν μπόραγε να κάμεις τίποτι, άμα ήπαιρνε χαμπάρια ήρχουντο τακτικά. 

Κ: Εσείς πώς μάθατε εδώ ότι έγινε δικτατορία, αφού δεν υπήρχαν τα…;

Δημ: Ε, το μάθαμε αυθημερόν τότε, το `67 ήτανε. Αφού εγώ ήμουν ασυρματιστής, αφού είχα τον ασύρματο… Το `μαθα ανήμερα και τους το `πα εδώ. Ε, οι πιο πολλοί δεν ηκαλοξέραν τι θα πει δικτατορία. Εκατελήφθην η βουλή, έπεσε η κυβέρνηση, ήγινε στρατιωτικό πραξικόπημα, ηκατέβησαν συνταγματάρχες με τα τανκς. Ύστερι μάθανε καλά το θέμα πώς είναι, βέβαια.

Το άρθρο Οι πιο πολλοί δεν καλοξέραν τι θα πει δικτατορία εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.

Η δημιουργία της κοινότητας

Δημ: Πριν το `50 δεν είχαμε κοινότητα. Φορολογούσαν τον κόσμο -που `χεν και κόσμο τότες- παίρναν τους φόρους και πηαίναν στη Γιάλη, ας πούμε. Εδώ δεν πληρώναν τίποτι, δεν ηπροσήχαν το νησί, άνηκε στη Γιάλη το νησί, στην Κοινότητα εκεί. Επιβάλλαν φορολογία, ήρχουντο και τα μάζευε ένας εισπράκτορας και τα `παιρνε και τα πήαινε κάτω τα λεφτά για την Κοινότητα Αιγιάλης, κι εδώ δεν ηδούναν τίποτα […].

Κ: Και πώς και έγινε κοινότητα εδώ;    

Δημ: Βγήκε ένας νόμος πάλι και έλεγε ότι μπορεί ένας οικισμός ή ένα χωριό μεγάλο που `χει μέχρι 500 κατοίκους, 500 και πάνω να `χει, μπορεί να αποσπαστεί να γίνει κοινότητα. Όπως είναι στη Νάξο […] τα μικρά χωριά εκεί πάνω πάνω. Ε, ηβρέθην ο Χρήστος ο Μαρκουλής και ήτονε πρωτεργάτης τότες, ήτον ξυπνητός, ήγινε και πρόεδρος μετά, […] ο πατέρας της Παράσχως […]. Αυτός συνεργάστη με τον δήμαρχο της Νάξου, τον Προμπονά αυτόν που σου λέω, αυτόν που `χε τα ποτά, γιατί ήπαιρνε κι αυτός ποτά από κει και του τα `πεν αυτός που ήτο δήμαρχος «Έτσι κι έτσι, δεν κάνεις κουμάντο να κάμετε κοινότητα πέρα στο νησί, τα παίρνουν οι Γιαλίτες τους φόρους σας και τ` αυτά;» Ναι, και έπρεπε να μαζέψει υπογραφές και κατάλογο των κατοίκων πόσοι είναι, να φτάνει τους 500. Και τα κατάφερε κι ήρθε τότε και έγραψε καμιά τρακοσαριά που `ταν εδώ, τρακόσιους πενήντα, κι ήβαλε κι αυτους που `ναι στην Αθήνα και στο Κουφονήσι, Σκοπελίτες όλοι, Τσαβαρής από τη Νάξο, όποιοι ήτονε από δω, τους ηπέρασε κι ήκαμε έναν κατάλογο άνω των πεντακοσίων. […] Ήτον ξυπνητός, δεν ήτανε… Ήτον έμπορας αυτός. Τα πήε πέρα στον δήμαρχο, ο δήμαρχος τα `στειλε στη Νομαρχία κι από κει Υπουργείο Εσωτερικών και εγκρίθη. Με βασιλικό διάταγμα ιδρύθη η κοινότητα. Είχα ένα βιβλίο εγώ και το `χω δώκει του προέδρου βέβαια, που λέει το βασιλικό διάταγμα «Ιδρύθη η Κοινότητα Δονούσης, που απεσπάστη από την Κοινότητα Αιγιάλης.» Αυτό υπάρχει το βιβλίο στην κοινότητα, […] ναι, υπάρχει και λέει και για τους πληθυσμούς ανά δεκαετία. Το `χα εγώ για τον εαυτό μου, αλλά ήρτεν μου το γύρεψε, του το `δωκα, ακόμα δε μου το `φερε. Πάντως υπάρχει ένα βιβλίο τέτοιο που λέει για τη Δονούσα.

Οι πρώτοι δρόμοι αρχίνιξαν να γίνονται το 1954-55

Η κατασκευή των μονοπατιών

Δημ: Οι πρώτοι δρόμοι αρχίνιξαν να γίνονται το 1954-55. Έδωκε η Πρόνοια κάτι χρήματα στην κοινότητα και είχανε βάλει εργάτες και δουλεύαν όλοι. Από δω να πάει στο Μερσήνι κι από δω στην Καλοταρίτισσα. […] Υπήρχαν οι δρόμοι εκείνοι οι παλιοί, σαν κατσικόδρομοι που `τονε, αλλά με τις σκαφές που κάνανε τους ηστρώσαν λίγο τους δρόμους. Εκείνος ο δρόμος που πάει στον Κέντρο απάνω, το Ζήτα εκείνο, έχει σκαλάκια, αυτά εγίνησαν τότες δα, σκαλοπάτια και όλοι οι δρόμοι. Το θυμάμαι γιατί θαρρώ πως ηπληρώνουντο εδώ στην Κοινότητα με 14 δραχμές μεροκάματο. Ένα βοήθημα ήταν δηλαδή, 14 δραχμές, γιατί λέγανε να κάνεις τους δρόμους να πάρεις και 14 δραχμές. Υποτυπώδες μεροκάματο. 

Κάθε χρόνο βγάλαμε ένα πρόγραμμα τρία μεροκάματα να κάνει ο κάθε ένας από 18 χρονώ μέχρι 60

Ο θεσμός της προσωπικής εργασίας

Δημ: Το `55 και μετά που οργανώθη (η κοινότητα) καλά, γίνουντο και προσωπική εργασία σύμφωνα με το νόμο, και κάθε χρόνο βγάλαμε ένα πρόγραμμα, ο πρόεδρος βέβαια, τρία μεροκάματα να κάνει ο κάθε ένας από 18 χρονώ μέχρι 60, συμπεριλαμβανομένου του 60. Έτσι λέγαμε, ότι τάδε εποχή, ξέρω γω τώρα, τον Οκτώβρη, όταν δεν είχαν δουλειές, ή το Μάη, ξεκινήσαν και κάναν τη Δονούσα, εδώ στα χωριά μας μέσα, πλακοστρώσεις, τσιμεντοστρώσεις και όλα αυτά. Ήτον προσωπική εργασία.

Η: Ήταν υποχρεωτικό;

Δημ: Ναι, υποχρεωτικό. Ήτον νόμος του κράτους, να προσφέρεις τρία μεροκάματα προσωπική εργασία στην Κοινότητα, όπου σε διόριζε ο Πρόεδρος και το συμβούλιο να πα` να εργαστείς κι άμα δεν ηπήαινες είχε δικαίωμα το κοινοτικό συμβούλιο να σου βάλει εισφορά να πληρώσεις. Τα μεροκάματα τα πλήρωνε το δημόσιο ταμείο, υπέρ της Κοινότητας βέβαια κι αυτά. Ναι, και ήρχουντον όλοι, γιατί δεν είχαν και λεφτά, να πληρώνουνται τα μεροκάματά τους. Τότες φτιάξαν τις δρόμοι μες στα χωριά, τσιμεντοστρώσεις καταρχήν. Ήπαιρνε η Κοινότητα τσιμέντα, αμμοχάλικα, μαζεύαμε από τις παραλίες τότες, κάνανε από ένα κομμάτι κάθε χρόνο και φτιάξανε δρόμους, πρώτα ήτο χωματόδρομοι. Να πας από δω κάτω όλο λάσπες ήτονε, άμα έβρεχεν κιόλα. Μετά, τώρα τελευταία, ήβγε άλλο πρόγραμμα κι έλεγε να γίνουν και πλακοστρώσεις. Ε, πλακοστρώσαν πιο πολύ πάλι οι δρόμοι έτσι μ` αυτήν την πλάκα Καρύστου κι είναι πιο ωραίο.

Το άρθρο «Δεν κάνεις κουμάντο να κάμετε κοινότητα πέρα στο νησί;» εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.

Οι χοροί των πανηγυριών

Γ: Ο κόσμος γνωριζόταν στα πανηγύρια και τέτοια όπως γινόταν και σ` άλλα μέρη;

Δ: Βεβαίως! Με τα πανηγύρια, και ηχορεύαμε κιόλας.

Γ: Ε, με τι χορεύατε; Για να δούμε τώρα.

Δ: Με τα βιολιά λέμε.

Γ: Ναι, τι χορούς; Συρτά, μπάλους…

Δ: Πρώτα-πρώτα ηδίναμε συρτό, σηλυβριανό, μετά πολίτικο, σαμιώτικο, συριανό, σούστα και τα λοιπά. Μετά μπάλο, καλαματιανό. Και όλα αυτά τα χορευτικά τα χορεύαμε.

Γ: Το σηλυβριανό ποιο είναι;

Δ: Σηλυβριανό είναι ένας ωραίος χορός, που το χορεύουνε δυο άντρες στην αρχή που θα σηκωθούνε, αντικρυστά που λένε.

Γ: Α, αντικρυστός είναι;

Δ: Ναι αντικρυστός στα δύο, οι άντρες μόνο.

Γ: Για ν` ακούσω.

Δ: Κάνουν αυτή τη φιγούρα, μετά σταματάνε, σταματούν τα όργανα και μετά θα μπεις στον κύριο χορό. Θα σηκώσουν τις γυναίκες, αυτός που `ναι μπροστά ο αρχηγός.

Γ: Πάλι αντικρυστά;

Δ: Όχι, συρτό. Τώρα μπαίνουμε στο συρτό, το πολίτικο πρώτα. Πολίτικος λέγεται ο πρώτος συρτός. Ένα ωραίος συρτός. Τρεις-τέσσερεις γυναίκες, πέντε, δύο, όσες γουστάρεις να σηκώσεις και να πάρεις είκοσι βόρτες στον πολίτικο, το φέρνεις στο σαμιώτικο, το συρτό που λέμε τα τραγούδια τα ερωτικά, ξέρω γω. Μετά λέμε ένα άλλο, συριανό το λέμε, πάλι συρτό. Συνεχίζεις εκεί, όλους να τους χορέψεις και να τις φέρεις εμπρός και πίσω που λέμε τις γυναίκες, για να πει ο τραγουδιστής τραγούδι και σ` αυτές, στις υπόλοιπες. Και τελευταία μπαίνει μια σούστα μέσα, ξέρεις…

Γ: Το ξέρω… Αυτό είναι κρητικό όμως. 

Δ: Όχι, έχουμε δωδεκανήσιες σούστες ωραίες πολύ, δεν είναι μόνο κρητικά. Από τη Σύμη ήρταν οι σούστες… Και μετά μπαίνεις στον μπάλο, ανοιχτό αντικρυστό κι αυτό. Ε, ύστερι κάνα καλαματιανό, καλαματιανό ηχορεύαμε κι εμείς εδώ, καλαματιανά αργίτικα. «Σαν πας στην Καλαμάτα και `ρθεις με το καλό, φέρε μου ένα μαντήλι να δέσω στο λαιμό» και τα λοιπά. Μέχρι και ζεμπέκικα ηχορεύανε. Λίγα ζεμπέκικα ηχορεύανε, κάτι μικρασιάτικα. 

Δεσπ: Τσιφτετέλια χορεύατε;

Δ: Ε, το κουτσοσυνοδεύαν, το  τσιφτετέλι, ε… Λίγο απ` όλα, ηχορεύαν το τσιφτετέλι, ναι.

Το κέντρο του γλεντιού ήτονε ο καφενές

Γλέντια στον καφενέ. Η λειτουργία του ως γραφείο της Κοινότητας και χώρος για τον ασύρματο

Η: Στον καφενέ θείε γλεντούσατε;

Δημ: Εκεί ήτονε… Το κέντρο του γλεντιού ήτονε ο καφενές. 

Κ: Ο καφενές πού ήτανε;

Δημ: Αυτό που είναι εκεί μπροστά στου Τσαβαρή το σπίτι. Εκεί στης Λίτσας μπροστά, που είναι ένα κτίριο ωραίο. Εκείνο ήτο δικό μου. Μου το `χε γράψει ο παππούς γι` αυτό και…

Η: Εσείς τον είχατε τον καφενέ;

Δημ: Εγώ. Ε, εκεί γλεντούσαμε κάθε Κυριακή, τότες είμαστε νεαροί, δεν είμαστε εικοσάρηδες, γιατί είχα… Τα αδέρφια μου παίζαν βιολιά κι εγώ λαούτο και βιολιά κι ένας κουνιάδος μου εδώ κι αυτός. Εγώ είχα το μαγαζί και πήαινα στη Νάξο και κουβάλου ποτά και γλυκά και διάφορα κρασά. Δούλευα καλά δηλαδή, εγώ απ` όλους τους νεαρούς είχα λεφτά, το μαγαζί πάντα βγάλει λεφτά. Αλλά το αποκορύφωμα ήτον του Σταυρού κάθε χρόνο. Ήρχουντο απ` το Κουφονήσι όπως έρχουνται έτσι δα… Βιολιά και λαούτα. Εκεί γίνουντο το πανηγύρι το μεγάλο, μετά την εκκλησιά, όπως γίνεται (σε) κάποια πανήγυρια, μετά πηαίναμεν απάνω. Φώτα δεν είχαμε καλά, είχα όμως εγώ ένα λουξ και το `ναβα και μαζευόμαστε εκεί. Παίζαμε μέχρι τα ξημερώματα. Και του Άη Νικήτα ηγλεντούσαμε, γιατί είχε Νικήτουδες εδώ, τρεις μέρες. Μόνο την Αγιά Σοφιά δεν ήταν ακόμα χτισμένη και δεν ηπηαίναμε. Μετά που ηχτίστην κι αυτή ήκαναν κι εκεί πανηγύρι στην Αγιά Σοφιά, που πάει μέχρι τώρα, το τηρούμε. Αλλά εδώ που λες ήτανε ο καφενές. Κατεβαίναν οι χωριανοί όλοι, […] ηχορεύαν κιόλας, τραγουδούσανε. Όλοι κάθε Κυριακή. Μα είχε και νέους, καμιά πενηνταριά νέοι και νέες είμαστε. Βέβαια, είχε κόσμο, ήταν εδώ γλεντζέδες όλοι. Αλλά ο καφενές, που λες, έβγαλε ιστορία μεγάλη. Μετά του `δωκα του Ηλία που παντρεύτηκε το `78 μέχρι το `80, τον ηπούλησε. Τον ηπούλησε, τον πήρε μια Φλώρα από την Αθήνα, του Τσαβαρή. Μετά τα γλέντια ητραβήξαν κάτω πια, τα πανηγύρια, στα κάτω μαγαζιά. Γιατί πρώτα υπήρχαν αλλά δεν ηπήαινε ο κόσμος εκεί. Λέω μαγαζιά τα μαγαζιά του Σκοπελίτη του Γιώργη, είναι μετά τ` Αντωνακιού εκεί του Τσίφτη -το λέγαν τ` Αντωνάκι- ήταν ο πατέρα του, αυτός το `χε, ο Μαραγκός, ο Χρήστος. Ε, όλοι τις ημέρες εκείνες όλοι κουτσοδουλεύανε, αλλά βιολιά δεν… Πηαίναν και φέρναν κάποτε κι άλλα βιολιά, δες τώρα, τακίμι που λένε, και παίζαν κάτω στου θείου του Γιώργη του Σκοπελίτη. Αλλά τελευταία τα παρατούσαν κι ήρχουντο απάνω όλοι μετά τα μεσάνυχτα.

Η: Α, ερχόντουσαν μετά σε σας;

Δημ: Ε, να, δεν ηπήαινε κόσμος, τι να πάει; Κάτι Ναξώτες ήρχουντο εκεί, είχαν μάθει τον καφενέ που `ταν εκεί, τ` Αντωνακιού…

Η: Και φτιάχνατε κρασί και ρακή ακόμα όπως τώρα ε;

Δημ: Ναι ηφτιάχναμε, αλλά εγώ ήπαιρνα, γιατί θέλαμε ποσότητες, από τη Σαντορίνη, βαρέλια ολόκληρα, ογδοντάρια, κατοστάρια, εκατονεικοσάρια. Είχα μια σειρά βαρέλια διάφορα νούμερα κρασί μαύρο, μπρούσκο, γλυκό, ροζέ, ημίγλυκο, νυχτέρι, βέβαια. Ποτά είχα ούζα, κίτρα, τσέρι, μπανάνες, τα `παιρνα από τον Προμπονά απ` τη Νάξο. Είχα πάει κι ηγνώριστεμ` εκεί και του άρεσα και με τροφοδότησε αυτός ποτά. Ήτο κι ένας άλλος Τσαμίνης, αλλά εγώ επροτίμησα τον Προμπονά. Το πήρε του συγχωρεμένου ο γιος του τωρα ακόμα ο Τάκης και το `χει ακόμα το μαγαζί στη Νάξο. Αυτός έχει βιοτεχνία και βγάνει κρασιά, ρακές και κίτρα και γλυκά. Τον περασμένο μήνα ήμουν στη Νάξο επήα από κει, έχω πάρει καμιά δεκαριά μπουκάλια…

Η: Και μέχρι πότε τον είχατε τον καφενέ;

Δημ: Εγώ τον είχα καμιά εικοσαριά χρόνια απ` το `68, `70. Μετά που έγινα πια γραμματικός, ηπροχώρησα, εκεί σταμάτησα γιατί αρχίνησε η δουλειά του γραφείου να ανεβαίνει και παράτησα τα μαγαζιά.

Κ: Το συνέχισε να το έχει κάποιος άλλος ή έκλεισε μετά όταν το αφήσατε εσείς;

Δημ: Το `κλεισα. Έκλεισε γιατί ηνοίξαν κάτω άλλοι, 3-4 μαγαζιά στην παραλία, ενώ πρώτα δεν υπήρχαν αυτά, υπήρχαν αλλά ήταν έτσι καφενειάκια δεν… Το `κλεισα που λες. Εκεί είχα πάει και τον ασύρματο, δέκα χρόνια που ηδούλευα ασύρματο, και παραπάνω, τον είχα κει. Ήταν δικό μου το κτίριο, έκανα τον ασυρματιστή δεν ηπληρώναμε ενοίκιο, να νοικιάσωμε κάποιο σπίτι, να το βάλωμε τον ασύρματο μέσα. Α, λέω να τον πάρω. Τον είχα και γραφείο της κοινότητας τα πρώτα χρόνια εκεί. Εκεί κάναμε συνεδριάσεις, ώσπου να κάμουμεν το γραφείο αυτό που κάμαμε το `62. Το `62 εχτίστην το γραφείο. Το χτίσαν κάτι Ναξιώτες οι οποίοι είχαν πάρει το σχολείο τότες με δημοπρασία, το απέκτησαν Ναξώτες. Εκείνη τη χρονιά είχαμε κάνει πιστώσεις για το γραφείο και το χτίσαν αυτοί.

Το άρθρο Σηλυβριανό είναι ένας ωραίος χορός που το χορεύουνε δυο άντρες αντικρυστά εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.

Ανταλλαγές σε είδος με Σαντορινιούς, Σαμιώτες, Φουρνιώτες, Ικαριώτες και Ναξιώτες

Δ: Δεν ηπεινάσαμεν εδώ, γιατί είχαν όλοι, προπαντός εμείς. Ο πατέρας μου ήτο ψαράς, και γεωργός, και χτηνοτρόφος… Ε, ηκάναμε. Βέβαια έλειπεν μερικό… το ρύζι έλειπε τότες και το λάδι, γιατί δεν ηβγάλαν λάδια εδώ, μετά ηβάλαμε […].

Γ: Α, δεν είχατε λάδι. Ούτε για τον τόπο δηλαδή για τους ανθρώπους;

Δ: Όχι όχι… Απ` όξω τ` αγοράζαμε το λάδι πάντοτε. Απ` την Αμοργό βέβαια το παίρναμε αλλά έρχοντο οι Σαμιώτες, Ικαριώτες, Φουρνιώτες και αυτοί πεινούσαν εκεί, Ναξώτες, κι ηφέρναν λάδι. Και κρασί οι Σαντορινιοί και ηλλάζαν το λάδι, μια οκά λάδι, μια οκά κριθάρι, μια με μια που λέμε. Τόση ανάγκη είχανε τότε και λέει μια με μια. Ή μια οκά στάρι ή μια οκά κριθάρι με μια οκά λάδι. Κατάλαβες; Οι άλλοι πάλι οι Σαντορινιοί φέρναν κάτι μαούνες γεμάτες κρασί, βαρέλες! Κι ήρχουντον δω, εδώ τους ηδώνανε οι ντόπιοι, ήτονε Κατοχή λέμε, παστά ψάρια ή ξερό γουπί, κάνα κρέας ξέρω γω τι. […] Κρασί, αυτό το νυχτέρι που λέμε, το μπρούσκο. […] Θυμάμαι που κουβάλει ο πατέρας μου, είχε πάρει καμιά διακοσαριά κιλά και κουβαλούσαμε από τη βάρκα, εκεί που ήτον αραγμένη εδώ κάτω, ηκουβαλούσαμε πέρα σπίτι του πατέρα μου… κι ηκουβαλούσαμε εγώ κι ένας αδερφός μου με τους κουβάδες […]. Κι εγώ μες στο Ρυάκα ηκάθομου κι ήπινα κάθε φορά, ώσπου μια δόση μέθυσα κι ήμεινα εκεί δα με τον κουβά και με ψάχναν. […]

Λ: Πόσο ήσασταν; Μικρός;

Δ: Ναι είμαι 15-16 χρονώ. Και που `ρταν και με βρήκαν εκεί και με βοηθήσανε, πήαμε στο σπίτι, αλλά ήμουν τύφλα!

Το άρθρο Μια οκά λάδι μια οκά κριθάρι. Μια με μια που λέμε εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.

Προφορικά νέα. Ο ασύρματος

Η: Έσείς τα μαθαίνατε τα νέα; Δηλαδή όταν πυρπολήσανε την Έλλη εσείς το μάθατε; Δηλαδή ξέρατε τι γινότανε στον πόλεμο; 

Δημ: Όχι, όχι, δεν ηξέραμε. Έτσι από προφορικά… άμα… καένας, δεν υπήρχαν ούτε ραδιόφωνα, ούτε τηλεοράσεις, ούτε τίποτα.

Η: Τηλέφωνο;

Δημ: Μπα, τηλέφωνο…

Κ: Πότε βάλατε πρώτη φορά;

Δημ: Το `67… Όχι τηλέφωνο, ασύρματο. Ηφέρανε ασύρματο, τον είχα εγώ έτσι στον καφενέ, καμιά δεκαπενταριά χρόνια. Ηδούλευα ασύρματο κάθε μέρα. Μόνο τηλεγραφήματα… ηπαίρνα και ήδωνα εγώ. Μετά ηβάλαν το τηλέφωνο, ηκάμαν μια γραμμή και ηφέραν το πρώτον τηλέφωνο από τη Μουτσούνα. Ε, και μετά σιγά-σιγά, ηκάμα τα τηλέφωνα που υπάρχουν σήμερα.

Το άρθρο Το `67 ηφέρανε ασύρματο, τον είχα εγώ έτσι στον καφενέ καμιά 15αριά χρόνια εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.

Ψάρεμα με τη βάρκα «Άφοβος»

Δημ: Ε, βάρκες υπήρχαν πάντοτε. Όλοι είχαν βάρκες και βαρκάκια και μικρά για χάνους και… Αλλά είχεν τότες τέσσερεις μεγάλες βάρκες, με τρεις άντρες πλήρωμα μέσα, ο Γιώργος ο Σκοπελίτης, ο Τσαβαρής, ήτον κάτι Πράσινοι, κάτι άλλοι. Είχα δουλέψει εγώ με τις βάρκες του Παναγιώτη του Στεφανή, αυτός ο Βενετσάνος, πηαίναμε στις Μάκαρες, στα Χτένια, είχα 2-3 χρόνια, πήαινα κι εγώ με το Γιώργο το Σκοπελίτη, βοηθός. Ο «Άφοβος» λέγαν τη βάρκα του. Θυμάμαι ότι πιάναμε το τεσσάρι που λέμε, δε σ` έπιανε ούτε με μηχανή. Πιάνει δυο μπροστά στην πλώρη, τα πλωριά, κι ένας στα πρυμνιά και την πας τη βάρκα σφαίρα. Με κουπιά ναι. Είχε και πανιά αμέ, άμα φύσα. Βέβαια πρέπει να είναι μπονάτσα για να πάρεις (τα κουπιά), αλλά το πανί ήτον μέσα, ήτανε και αντένα και ταμπουράκι. Είχε τσατάλες<sup>1</sup> στις πάντες που λέμε, ήταν τα δέτια, διχάλια, απ` τη μια μπάντα το αλμπουράκι που ανοίγει κι απ` την άλλη η αντένα.  Ήτανε τσακολέβες<sup>2</sup>, τσακολέβες. Κατσαφόρα λένε το σκοινάκι κείνο που δένεις… και άμα φυσά μελτέμι βάλαμε το πανί. Είχε και μικρόν πανί και μεγάλο. `Μα `τον έτσι λειψυδρία βάλαμε το μεγάλο πανί, `μα `τονε αέρας ήβαλον το μικρό πανί. Πήαινες στις Μάκαρες, στη Μουτσούνα, ό,τι ψάρια πιάναμε τα πηαίναμε στη Μουτσούνα. Κει ήτον οι Ναξιώτες, βλέπανε, τ` αγοράζανε, πηαίναν στα χωριά, τα πουλούσανε. Ε, βάρκες οπωσδήποτε είχανε όλοι και πριν το 1880, που ήρθεν ο παππούς μου και είχεν μια καλή βάρκα, ο Παντελιός, και πριν υπήρχαν βάρκες, ψαρεύανε, είχεν εδώ ψαράδες. Καλοταρίτισσα ο Νικόλας του Μαστρογιώργη που λένε, ο Βασίλης, είχανε βάρκες, κι εδώ είχανε. Ε, δεν ήτον επεχταμένη η αλιεία, αλλά ηπηαίναν και πιάναν ψάρια για δική τους χρήση, χάνους προπαντός που έχει μπόλικους το νησί.

1. διχαλωτά ξύλα
2. σακολέβες, βάρκες με πανιά τραπεζοειδούς σχήματος

Το άρθρο Πιάναμε το τεσσάρι, που λέμε, δυο μπροστά στην πλώρη κι ένας στα πρυμνιά, και την πας τη βάρκα σφαίρα εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.

Οι βροχές και τα νερά που υπήρχαν τα παλιά χρόνια.

Δ: Αλλά ήβρεχεν τότε εκείνα τα χρόνια, ήβρεχε βρε παιδί μου. Απ` τον Οκτώβρη ήπιανε βροχές μέχρι τον Απρίλη. Βροχές! Πρασίνιζεν ο κόσμος, πήγαινε τα σιτάρια, τα κριθάρια εκεί πάνω, μπόι. Τώρα είναι ξεραΐλα. Δεν πηγαίνει τίποτι.

Γ: Έχουνε κατέβει και τα νερά.

Δ: Ναι. Εδώ όπου ήσκαβγες λιγάκι, υπήρχαν τα νερά, υπήρχανε.

Γ: Είχε τότε νερά να τρέχουν έτσι;

Δ: Ναι είχε, είχε. Εγώ είχα ένα χωράφι εκεί πάνω και ήσκαβγα εκεί δα ένα λακκάκι, ήτρεχε το νερό και πηαίναν τα ζώα, πίναν τα ζώα μέσα.

Γ: Σκέψου.

Δ: Αφού έγινε ο σεισμός το 1956 εδώ στη Σαντορίνη, Αμοργό, χάθησαν τα νερά. Σκίστην η γης και πήαν τα νερά στο βάθος, κατάλαβες; 

Γ: Α, τι; Από τότε λέτε ότι…

Δ: Ναι, ναι από τότες. Χάθησαν τα νερά, οι πηγές, κάτι βρυσούλες που είχεν παντού.

Γ: Άλλαξε το υπέδαφος.

Δ: Ναι. Μόνο το Μερσήνι κρατήθη πάνω εκεί που είναι μια βρύση.

Το άρθρο Αφού έγινε ο σεισμός το 1956 εδώ, σκίστην η γης και πήαν τα νερά στο βάθος, κατάλαβες; εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.