Οι φάρσες του Δημήτρη Κωβαίου στη θεία του την Ευαγγελία

Ε: Και τι μου ΄κάνεν και μια φορά πάλι, αυτός ο πειρασμός ο θείος σου ο Δημήτρης;

Η: Τι;

Ε: Λοιπό ήτο Φώτα κι ήψηνα πίτες και ήντα ΄καμε; O Μήτσος με το Μιχάλη της Χήρας.  Ηκαθούμαστε λοιπόν μέσα στην κουζίναν εκείνη. Ήτον η συχωρημένη η Ποθητή, η μάνα της Σοφίας, ο Μήτσος που ΄το λεύτερος, ηγαπούσα με τη Σοφία και ο άντρας μου κι εγώ είχα τις πίτες κι ήψινα στην παραστιά βέβαια, γιατί ούτε γκάζι ούτε τίποτι. Λοιπό, τις ήριχνα μέσα στην κατσαρόλα με τα ξύλα, που ήναβγιε, να ψήνουνται και γύριζα και των ηκουβέντιαζα ας πούμε εκεί που κάθουντο. Λοιπό ήβαλα μέσα, ηκανόνιζα δέκα δεκαπέντε πίτες μες στην κατσαρόλα. Μετά τις ήβγαλα κι ήβρισκα μισές. Μα καλά με την κουβέντα, λέω, λάθος κάνω και βάλω τόσες και μετά βρίσκω λίγες; Μια φορά, δυο. Και με  την κουβέντα τώρα μανία που τους ήτον κι οι τρεις εκεί στη γραμμή μαζί και μου λέασι και κουβεντιάζαν και ξέρω ΄γώ τι, δεν τις ήπερνα είδηση. Καμιά φορά λοιπό τον προλαβαίνω κι είχαν απάνω σε ένα καλάμι δεμένο ένα πιρούνι και κατεβάζαν από πάνω το πιρούνι και μου πέρναν τις πίτες. Τι μου ΄χει κάνει ο δαίμονας μου ΄χει κάνει…

Άλλη φορά πάλι, ήμουν πίσω στη Σοφία κι ΄εν ηξέρω μωρέ παιδιά, ήτον απεθαμένος ο άνδρας μου, δεν εθυμούμαι. Λοιπόν παίρνει μια καρέκλα, τη βάλει μες στην μέση του σπιτιού, μου φαίνεται ήζειν αλλά ήλειπε, το Σπύρον είχα μικρό, άρα ήζειν, μόνο ήλειπε, μάλλον στα ψαρέματα ήτο. Και πιάνει μια καρέκλα, τη βάλει μές στην μέση του σπιτιού και πιάνει και βάλει το σακάκι του συχωρεμένου, το καπέλον του και τον κάνει άνθρωπο κι έχει την καρέκλα μες στην μέση του σπιτιού. Εγώ με το Σπύρο μου τον μικρό, δυο τριώ χρονώ, ήμουν μεσα στη Σοφία κι ήτο λοιπό μισοσκότεινα. Ότι που ΄θελε λοιπό να σκοτεινιάζει, ήφηα να ΄ρτω. Όπως ήφηα, τότες δεν υπάρχαν φώτα, δεν υπάρχαν τίποτι, με τις λάμπες. Όπως ανοίω την πόρτα, μπαίνω μέσα, βλέπω έναν άνθρωπο μες στο σπίτι. Γυρίζω και λέω του Σπύρου, ήτο μικρός, λέω, Σπύρο ένας άνθρωπος είναι μες στο σπίτι, πού να μπω εγώ μέσα. Του λέω τρέχα. Εγώ ηγύρισα ηπίσω και του λέω τρέχα πίσω στης Σοφίας, να ΄ρτει ο Μήτσος, να δούμε ήντα ΄ναι, ξωτικόν είναι, άνθρωπος είναι, ήντα ΄ναι. Μες στην μέση του σπιτιού ντυμένος, με  το καπέλο με το σακάκι με όλα. Έρχεται λοιπό, οι άνδρες βέβαια αν είναι δυνατό να φοβηθούν, μπαίνει μέσα, τότες σου λέω με τη λάμπα, δεν είχαμε φως. Μπροβέλει στην πόρτα και μου λέει, άνθρωπο σου ΄χου καμωμένο μες στην μέση του σπιτιού. Μπαίνει μέσα και μου λέει έλα να δεις, το σακάκι του ανδρός σου, το καπέλο του ανδρός σου. Μου ΄χει κάμει πράγματα αυτός ο θείος σου ο Μήτσος!

Το άρθρο Είχαν απάνω σε ένα καλάμι δεμένο ένα πιρούνι και κατεβάζαν από πάνω το πιρούνι και μου πέρναν τις πίτες εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.

Η φουβού. Το γάλα της μάνας. Η παρασκευή του καφέ.

Ε: Δεν υπήρχαν τότε ούτε πετρογκάζια, ούτε γκαζιέρες, ούτε τίποτα, μόνο ξύλο. Ξύλο και φουβού, δεν ξέρω αν την ήξερες τη φουβού; Όπως  το μαγκάλι, ήταν ένα πράμα με πόδια, το φτιάχνανε ο γύφτος αυτό, […] με τρία πόδια. Έτσι πατούσε κάτω. Εδώ δίπλα άνοιγε ένα παραθυράκι, άνοιγε κι έκλεινε πάλι το παραθυράκι. Εδώ μέσα είχαμε ένα σίδερο και το `χανε σκάρα έτσι μέσα. Μέσα σ` αυτή τη σκάρα έβαζες τα κάρβουνα.

Σ: Από πάνω.

Ε: Από πάνω από τη σκάρα. Από κάτω ήτανε κενό κι έβγαινε από δω από το παραθυράκι, έβαλε αέρα, και έβαλες τα κάρβουνα, τα άναβες με ένα κλαδάκι, από δω φυσούσε βέβαια κι από πάνω κι από δω κι ανάβανε. Έβγαινε και η στάχτη από δω, όσο χώνευε το κάρβουνο που εγίνοντο στάχτη έβγαινε από δω. Έβαζες λοιπό απάνω εκεί το μπρίκι κι έκανες τον καφέ, το τσάι, το φλασκόμηλο, ό,τι ήθελες. Ηκάναν οι μανάδες μας το φαΐ των παιδιώ`, το βάζανε ένα κατσαρολάκι. […] Έβαλε το κατσαρόλι επάνω, έκανε η κάθε μάνα που `χε το παιδί, του `κανε το φαΐ του παιδιού. Τότες αλεύρι του `κανε, σούβλι που λέμε, με λαδάκι, με ζαχαρίτσα μέσα, το σάλευε κι όταν εγίνουντο σαν κρέμα, αυτό ταΐζανε τα παιδιά. Τα θηλάζανε βέβαια τότες οι μανάδες πολύ τα παιδιά, μέχρι μεγάλα παιδιά. Ηκάνανε γάλα, δεν τα ποτίζανε γάλα όπως τα ποτίζουν τώρα τα παιδιά. Εκείνες κάνανε γάλα οι ίδιες και τα θηλάζανε, δεν τα ποτίζανε καθόλου γάλα ξένο, τίποτα, ό,τι πίναν από την ίδια. Κάνανε πολύ γάλα τότες οι μανάδες μας, γι` αυτό ηγίνουντο και τα παιδιά γίνανε μεγάλα. Τα βυζάνανε μέχρι μεγάλα γάλα, δεν το ξέρανε το γάλα το έτοιμο, ούτε κουτί ούτε τίποτα, επίναμε ό,τι έκανε η μάνα. Αυτό εθηλάζαν και πίνανε. Και μ` αυτό ημαγειρεύαν και κάναν του παιδιού το φαγητό και έτρωγε κι εγώ το πρόλαβα τη φουβού. Η μάνα μου ήθελε να βάλουμε τον καφέ, τότες τον ηφέρναν τον καφέ ακαβούρδιστο, […] και μ` έχε εμένα η μάνα μου, τον ηκαβουρδίζαμε σ` ένα τηγάνι, να μαυρίσει ας πούμε, να γίνει το χρώμα του καφέ, αυτό το σπυρί που ήτανε, ακαβούρδιστος. Και μετά αφού είναι να καβουρδιστεί, να το βάλεις στον κόπανο, να το κοπανήσωμε, να το κοπανήσωμε, να γίνει, ας πούμε, ψιλό. Μετά ηστρώναμε ένα χαρτί, το κοσκινίζαμε με την τριχιά, να πάει κάτω το ψιλό. Όσο έβγαινε πάλι απάνω χοντρό, πάλι το κοπανούν, να το ξανακοπανήσωμε μέχρι να τελειώσει και μετά το βάλαμε στο κουτί και το βράζαμε τον καφέ σε αυτό τη φουβού που σου λέω. […] Ήτανε κουραστικό, αλλά ήταν ωραίο, παραδοσιακό.

Σ: Κοίταξε να δεις εσύ απάνω που σου λέει για την τροφή αυτή που τρώαν τα παιδιά, έτσι; Λοιπό`, αυτό το μωρό είναι θρεμμένο με αυτήν την τροφή και με το στήθος της γυναίκας, της μάνας. (Δείχνει μια παλιά φωτογραφία) […] Αυτό το μωρό, αυτό το παιδί, πόσων μηνών περίπου να `ναι… λοιπό`, είναι θρεμμένο με το στήθος της μάνας […], με το γάλα της μάνας, και με αυτό το φαΐ της φουβούς, δίχως να `χει φάει ξένη τροφή.

Το άρθρο Αυτό το παιδί είναι θρεμμένο με το στήθος της μάνας και το φαΐ της φουβούς εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.

Η ζωή και οι δουλειές στη Μεσαριά. Ζευγάρισμα χωραφιών και μελίσσια

Η: Τότε πώς κάνατε εκεί πέρα πώς περνάγατε θείε; (Στη Μεσαριά)

Δ: Περνάγαμε Ηλία ωραία, ωραία εκεί τα χρόνια εκείνα, ήταν άλλα χρόνια και περνούσαμε πολύ ωραία ναι. […] Είχαμε τα τα χωράφια, είχαμε τα ζώα, αυτά πολεμούσαμε, αμπέλια ΄κεί χαμε αρκετά αυτά […] και περνούσαμε μ΄ αυτά. Τότες δε… Ήταν οι μύλοι, κάναμε τον καρπό, ζυμώναμε το ψωμί, δεν ηπεριμέναμε για ν΄ αγοράζουμε ψωμί τίποτα. Ναι ναι ναι αυτά αυτά. Ηπερνούσαμε σας λέω ωραία εκεί πέρα. Από ΄κεί δα επήγα στρατιώτης, απ΄ τη Μεσαριά ναι ναι ναι ναι. [ed]

Ε: Εγώ ξέρεις τι ήταν η δουλειά μου, αλλά τώρα γέρασα και πιάστηκα; Εγώ ζευγάριζα, ήμουν ζευγάς μαζί με τον άντρα μου. [ed]

Η: Μέχρι πότε ζευγαρώνατε εδώ;

Ε: […] Από τώρα πιάνουν τα ζευγάρια Ηλία μου…

Δ: Μέχρι το μέχρι το Μάρτη. […]

Ε: Εμείς η πρώτη μας δουλειά αυτή την εποχή…

Δ: Θα σπείρωμε τώρα κριθάρi…

E: Πιάναμε το άλετρο…

Δ: Θα βάλουμε το φάβα, τώρα τα σπέρνωμε. Μετά λοιπο ζευγαρίζαμε, τότες βάζαμε κρεμμύδια πολλά και τα βάζαμε από τα μισά του Γενάρη και πέρα. Ύστερα πάλι ζευγαρίζαμε τα υπόλοιπα χωράφια, τα κάναμε συσάμι, φασόλια, τέτοια. […] Το Μαρταπρίλη τότες γίνονται αυτά. […] Αυτά κάναμεν εμείς τότες που ήμουνα στη Μεσαριά, Ηλία ναι. […] Κάναμε ρεβύθια οουυυ! Ρεβύθια, φασόλια, συσάμι τέτοια πολλά ηκάναμε μέσα στα χωράφια. […] Είχεν ο πατέρας μου περιουσία μεγάλη πέρα στη Μεσσαριά ναι ναι και σπέρναμε πολλά σας λέω και κάναμε. Συσάμια γεμίζαμε τσουβάλια μεγάλα. Τα γεμίζαμε συσάμι, ναι. Τότες σας λέω περνούσαμε […] κι είχαμε Ηλία και καμιά δεκαριά μελίσσα, μέλισσες. […] και κάναμε λοιπόν με το συσαμάκι συσαμόμελο. […] Βγάλαμε μέλι πολύ μέλι. Πουλούσαμε και παίρναμε και λάδι με το μέλι ναι. Τώρα ξεκιώσαν[?] παιδί μου οι μέλισσες, δεν έχωμε μελίσσα τώρα. Εκεί κάτω στον Κάμπο νομίζω πως έχουνε. […] Μελίσσα πολλά! Βγάζαμε μέλια! Πήγαμε μια φορά εκεί πέρα που ΄τανε μια μέλισσα, γεμίσαμε ένα ντενεκέ μεγάλο ντενεκέ και μια σύχλα από μία μέλισσα ναι τόσο πολύ.

Ε: Αξέχαστο θα μείνει.

Δ: Γεμάτο το κυψέλη μέχρι εμπρός, μέχρι εμπρός γεμάτο.

Ε: Το ΄χε επά πάνω ο συγχωρεμένος ο Χρήστος […].

Δ: Είχεν έρθει ο Χρήστος εδώ πάνω και [ch-], του κυρ Νίκου ο πατέρας […]. Εκείνος ήρθε και μας ητρίγουσεν εκεί πέρα και βγάζαμε μέλια. […] Πολλά Ηλία μου τότε, πολλά! Αυτά είχαμε εκείνα τα χρόνια Ηλία μου και περνούσαμε και κάναμε, σου λέω, καρπό κάναμε πολύ καρπό εμείς, κριθάρι, σιτάρι, φάβα πολύ. […] Ήταν οι μύλοι και μας ηλέθαν τον καρπό και ζυμώναμε, ζυμώναμε, κάναμε το ψωμί. Δεν περιμέναμε ούτε από Νάξο ούτε από Αμοργό να μας φέρουν. Το σιτάρι κάνει ωραίο ψωμάκι, ωραίο παξιμάδι ναι. Και ζυμώναμε σας λέω και… Περάσαμε τη ζωή εκεί πέρα ωραία, αλλά τώρα σου λέω, Ηλία μου, για να πάω, δεν κάνω.

Το άρθρο Κάναμε πολύ καρπό, κριθάρι, σιτάρι, φάβα, ζυμώναμε, κάναμε το ψωμί. Δεν περιμέναμε ούτε από Νάξο ούτε από Αμοργό να μας φέρουν εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.

Γεωργικές και κτηνοτροφικές εργασίες

Η: Πώς ζούσατε εδώ πέρα; […]

Κ: Πώς ζούσαμε; Οι καλλιέργειες που κάναμε στα χωράφια. Όλα τα χωράφια τα σπέρναμε σιτάρι, κριθάρι. Δεν αγοράζαμε αλεύρια. Κάτι λίγοι που δεν είχαν πολλά χωράφια αγοράζανε, αλλιώς εμείς τα σπέρναμεν όλα. Τώρα δεν κάνουν ούτε ντομάτα να φάνε. […]

Η: Κρεμμύδια βγάζατε κι εσείς;

Κ: Κρεμμύδια βγάζαμε δυο, τρεις χιλιάδες οκάδες. Ο παππούς σου ήβγαλεν έξι, εφτά χιλιάδες οκάδες. Είχαμεν τα ζώα, είχαμεν τα κατσίκια, είχαμεν όλα αυτά. Κρέατα δεν αγοράζαμε, τυρί δεν αγοράζαμε, τίποτα, όλα τα `χαμε. Ε, μόνο κανά μακαρόνι, ρύζι, τέτοια.

Η: Αυτά από πού τα αγοράζατε; Υπήρχε κάποιο μαγαζί εδώ; 

Κ: Είχε μαγαζί, είχε. Πήαινε στη Νάξο, ηφόρτωνε μια βάρκα, την ήφερνε και πούλειν εδώ, ο Μιχαλάκης. Κρασά είχεν πολλά, είχεν αμπέλια. Πάρε παράδειγμα από του παππού σου επίσω. Είχε 15 μεροκάματα αμπέλια και τώρα έχει μία ρίζα στον Κέντρο έ; 

Μ: Ούτε μία.

Κ: Δεκαπέντε μεροκάματα ηκάναμε εκεί από το πρωί μέχρι το βασίλεμα του ήλιου. Έξι, εφτά εργάτες. Εμείς δεν ηκαθόμαστε στο μαγαζί απάνω στις παγκάδες, αλλά μόνο την Κυριακή, κι εκείνη άμα `τον καλοσύνη ήμαστε στο ψάρεμα. Δεν είχε μαγαζά και τέτοια, μόνο τη σκόλη. Τότες που λες δεν ηγυαλίζαμεν παγκάδες. Το πρωί ήθελε να σηκωθούμε από την αυγή στο χωράφι, να σπείρωμε, μετά να τα φυτέψωμε τα κρεμμύδια, να τα σκαλίσωμε, να τα βγάλωμε. 

Καλ: Τυρρανίες. Πρώτα ήτονε τυρρανίες. Από τη νύχτα.

Κ: Το καλοκαίρι να πάμε στα χωράφια να τα ξυλοκόψωμε, να τα ετοιμάξωμε, να `ναι έτοιμα τον Οκτώβρη, να τα σπείρωμε. Και ζούσαμεν από πάνω από το νησί, δεν αγοράζαμε ψωμιά και αλεύρια. Πατάτες ηβγάλαμε μια στοίβα. Δεν μας ήμεινε καιρός με το θέρος και κάναμε μία στοίβα ίσα με κει πάνω μες στο σπίτι, για να τις τακτοποιήσωμε μετά.

Μ: Μοναστήρια τα σπίτια. 

Κ: Ε, ο συχωρεμένος ο πατέρας σου είχανε 100 κεφάλια κατσίκια. Τυριά, κρέατα, χοίρους ηκάναμε κι εμείς αφού ηπαντρεύτημε. Τώρα λίγα χρόνια είναι που δεν ηκάναμε χοίρο. Κάναμε ένα χοίρο 100, 120 οκάδες, τον ηπαστώναμε, άλλο καβουρμά, και περνούσαμεν όλον το χειμώνα. Τότες ήμαστεν και παιδιά, ητρώαμεν ό,τι είναι.

Μ: Τώρα τα χοιρινά απαγορεύγονται…

Το άρθρο Κρέατα δεν αγοράζαμε, τυρί δεν αγοράζαμε, τίποτα, όλα τα ΄χαμε εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.

Η παρασκευή του τυριού

Β: Και, θεία, πόσα είδη τυριών βγάζεις;

Ε: Ε, αναλόγως το γάλα, γιατί έχει μέρα που μπορεί να `χουν πιο πολύ γάλα, έχει μέρα που κάνουν πιο λίγο, δεν κάνουν όλες τις μέρες το ίδιο.

Β: Και πόσα είδη τυριά βγάζετε δηλαδή τώρα;

Ε: Μπορεί να βγάλεις και οχτώ, μπορεί να βγάλεις και έξι, μπορεί να βγάλεις και δέκα αναλόγως.

Β: Οχτώ αυτά τα κεφαλάκια τα μικρά ε;

Α: Τα μεγάλα!

Β: Και πόσα διαφορετικά είδη μπορούν να γίνουν αυτά;

Ε: Όταν κάνεις και μυζήθρα γίνονται δυο διαφορετικά.

Β: Είναι η μυτζήθρα, και το άλλο τι είναι;

Ε: Το κεφαλοτύρι, το κεφαλοτύρι και η μυτζήθρα που κάνωμε. Αλλά δεν κάνουμε τώρα μυτζήθρα, γιατί τα αρμέγουμε βράδυ και όσο να τελειώσωμε αργούμε ν` αρμέξωμε. Κι ότα` θες να κάμεις το τυρί και μετά να κάνεις τη μυτζήθρα, πρέπει να σε `βρει τρεις η ώρα τη νύχτα. Είναι πολλές ώρες.

Β: Έξω στο καζάνι;

Ε: Στη φωτιά για να κάνεις τη μυτζήθρα.

Β: Κι  αυτό τι κάνεις; Βάζεις το γάλα μέσα, ανάβεις τη φωτιά και μετά το ανακατεύεις;

Ε: Ε, το διονίζεις¹, αυτό που `χωμε που το λέμε διόνιστρο εμείς. Το διονίζεις, το διονίζεις, έχει ένα καλάμι και μπρος στο καλάμι βάζεις μια σκουπιά από αυτές τις σκούπες ξέρεις, που `ναι από χόρτο. Και το περνάς μέσα, το τρυπάς το καλάμι από κάτω, το περνάς μέσα και αυτό το διονίζει το γάλα για να μην πιάνει κάτω, επειδής ανάβει. […] Το διονείς μέχρι να ανέβει η μυζήθρα.

Β: Την πυτιά τη βάζεις μέσα;

Ε: Όχι δε θέλει πυτιά. Μόνο στο τυρί βάζεις πυτιά, στη μυτζήθρα όχι.

Β: Στη μυτζήθρα το αφήνεις έτσι;

Ε: Έτσι, έτσι, έτσι ανεβαίνει. […]

Β: Και κάνεις τη μυτζήθρα και βγαίνει η μυτζήθρα απάνω ας πούμε και…

Ε: Το ζντερό που βγάζεις από το τυρί, το τσίρο που λέμε εμείς, που βγάζεις απ` το τυρί, εκείνο μετά βάζεις στη φωτιά κι όταν ζεματίξει… Στη φωτιά βάζεις το δάχτυλό σου, όταν το δάχτυλο δεν το δέχεται έχει κάψει. Τότες ρίχνεις μέσα γάλα, αλλά πρέπει να ρίξεις το ανάλογο γάλα, κι όταν ρίξεις το ανάλογο γάλα, θα ρίξεις και μια φουχτιά καλή αλάτι μέσα.  

Β: Α, βάζεις και αλάτι;

Ε: Ε, βέβαια. Και μετά το διονίζεις που σου λέω μ` αυτό. Το διονίζεις, το διονίζεις, το διονίζεις κι εκείνο λίγο-λίγο θ` ανέβει η μυτζήθρα, Όταν ανέβει κι είναι έτοιμη τότες τραβάς τα ξύλα, λιγοστεύεις τη φωτιά. Θα λιγοστέψεις τη φωτιά καλά, κι όταν ανέβει η μυτζήθρα πια που `ναι ψημένη έτοιμη, τότες θα βγάλεις και τα κάρβουνα όλα έξω καλά καλά, θα την αφήσεις λίγο να ψηθεί και μετά τη βάζεις στο τυροβόλι.

Β: Κι αυτό τώρα είναι ξινομυτζήθρα αυτό ή μυτζήθρα;

Ε: Όχι, όχι, μυτζήθρα.

Β: Η ξινομυτζήθρα πώς γίνεται;

Ε: Η μυτζήθρα γίνεται από… Το πήζεις το γάλα και το αφήνεις. Πρέπει να ξινίσει, όταν ξινίσει το στραγγίζεις, το βάζεις πάλι στο τυροβόλι και γίνεται η ξινομυτζήθρα.

Γ. Πατ: Εγώ το τσίρο δεν κατάλαβα τι είναι.

Ε: Το νερό του τυριού, του κεφαλοτυριού. Ε, θέλει τέχνη.

Β: Στην ουσία θεία αφήνεις το γάλα ξινίζει…

Ε: Το πήζεις το γάλα όμως, το πήζεις και θα το `φήσεις να… Το δοκιμάζεις πότε είναι έτοιμο. Μπορεί να το πήξεις σήμερα και να το αφήνεις μέχρι αύριο.

Β: Α, το αφήνεις μία μέρα δηλαδή.

Ε: Βέβαια, για να ξινίσει, να πάρει την ξινιά, γι` αυτό λέγεται και ξινομυτζήθρα, να ξινίσει. Ε, τότε όταν θες να φας και γιαούρτι, τρως. Πριν το βάλεις στο τυροβόλι να στραγγίσει, όπως είναι με το ζουμί του, είναι ωραίο.

Β: Και σου παίρνει ώρα όλο αυτό το πράμα ε;

Ε: Ε, ναι θέλουν ώρα, όλα τα πράματα θέλουν ώρα. Συνήθως ξινομυτζήθρα τη φτιάχνουμε το καλοκαίρι πιο έπειτα. 

Β: Κι άλλη η καυτερή αυτή;

Ε: Ε, η καυτερή είναι πάλι άλλο. Εκείνη τη ζυμώνεις, την αφήνεις και στραγγίζει καλά, να φύγει το νερό όλο να στεγνώσει και μετά τη ζυμώνεις και τη βάζεις σε τάπερ, σε κιούπια τις εβάλαμε παλιά, μικρά κιουπάκια, αλλά τώρα τις βάλωμε στα τάπερ , κάτι μεγάλα τάπερ που `ναι του γιαουρτιού […].

Μπ: Με πιπεριά είναι μέσα;

Ε: Όχι […] μόνη της γίνεται.

Μπ: Η τυροκαφτερή;

Ε: Ναι, ναι, ναι, μόνη της.

Μπ: Και πώς γίνεται έτσι πικάντικη;

Ε: Μόνη της γίνεται. Πρέπει να τη στραγγίσεις όμως να μην έχει υγρό μέσα καθόλου, γιατί όταν έχει υγρό παίρνει άσκημη μυρωδιά.

Το άσπρο ψωμί άμα βρισκότανε το τρώγανε για τυρί οι αθρώποι

Κρίθινο ψωμί

Ε: Παίρναμε κριθάρι, το πηγαίναμε στο μύλο εδώ απέναντι, που είναι βουλιαγμένοι τώρα οι μύλοι, και το αλέθαμε. Το περνούσαμε από τριχιά, ήμενε πάνω το πίτερο κάτω το αλεύρι και το ζυμώναμε, κρίθινο ψωμί. Αλλά τότες το `χαμε για κάτι το κρίθινο ψωμί, δεν υπήρχε άσπρο. Το άσπρο ψωμί άμα βρισκότανε το τρώγανε για τυρί οι αθρώποι, για τυρί νομίζαν πως ήταν το άσπρο.

1. ανακατεύεις

Το άρθρο Το πήζεις το γάλα και το αφήνεις. Όταν ξινίσει το στραγγίζεις και γίνεται η ξινομυτζήθρα εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.

Η πρωτοαλιά. Φιλονικία μεταξύ βοσκών

Ε: Ήμουν εγώ κοπέλι κι είχα […] στις Μυλωνάδες, που είχεν το μύλο Ποπάκι μου, και ήβοσκα δυο χρόνια, κι ήτανε λοιπόν ο Μπάμπης κι ήβοσκε του συγχωρεμένου του παππού σας τα ζώα και τα πηαίναμε εκεί από πίσω στους Πιτίλιδες, που είναι δικά τους όλα εκείνα. Είχαμε κατσαρόλια μαζί που παίρναμε φαΐ.

Δ: Μαγειρεύγετε κιόλα!

Ε: Από πάνω το φαΐ που είχαμε μέσα στα κατσαρόλια ίντα κάναμε; Οι κατσίκες οι ήμερες, τις αρμέαμε, και ηνάβγαμε φωτιά που `κανε κρύο το χειμώνα και κάναμε πρωτοαλιές. Μια φορά, μου λέει, «Εσύ θα πρέπει να γυρίσεις τα κατσίκια.» «Δεν ηξέρεις», λέω, «εσύ να κάμεις την πρωτοαλιά, θα χυθεί η πρωτοαλιά.» Λέει, «Όχι εγώ θα την εφτιάξω.» Πάω λοιπόν να γυρίσω τα κατσίκια κι ώσπου να πάω εγώ μακριά εκεί πάνω να τα γυρίσω κάτω, η πρωτοαλιά ηγίνηκε και μου φαε την πιο πολλή και μου λέει, «Χύθηκε!» «Πού εχύθη» λέω, είχαμε μια φιλονικία, «Πού εχύθη», λέω, «Πού είναι η φωτιά» λέω, «που καθούμαστε;» Γιατί ξέρεις τι ήκανε; Εκεί που `χαμε τη φωτιά αναμμένη, ήτρηξε πιο κει κι ήφυε από τη φωτιά, γιατί σου λέει, θα καταλάβει αυτή ότι… «Πού εχύθηκε;»  Καλή, χρυσή του ώρα εκεί δα που είναι κι όποτε ηκατέβαινε που πήαινα στη γιαγιά σου το μνημόσυνο, που μου τα `φτιαχνεν η κακομοίρα, μου λέει, «Πού είναι η πρωτοαλιά;» Μου λέει.

K: Η πρωτοαλιά τι είναι θεία;

E: Είναι το πρώτο γάλα που κάνει η κατσίκα, τη δεύτερη μέρα που την αρμέεις, μόλις το `γγίξεις ας πούμε στη φωτιά, γίνεται τυρί, και τη λέμε πρωτοαλιά.

Δ: Άμα πρωτογεννήσει η κατσίκα.

Ε: Δε θέλουν πυτιές ας πούμε μέσα, παρά γίνεται από της κατσίκας  το γάλα.

Δ: Το βάζεις και το βράζεις και γίνεται τυρί γίνεται αμέσως. Δε θέλει δηλαδή ούτε πυτιά τίποτα να βάζεις μέσα. 

Ε: Καμένα χρόνια! Καμένα χρόνια!

Δ: Κι είναι ωραίο, πολύ ωραίο, όπως τη μυτζήθρα την τυροκομιστή, είναι γλυκιά.

Το άρθρο Το πρώτο γάλα που κάνει η κατσίκα τη δεύτερη μέρα που την αρμέεις, μόλις το `γγίξεις στη φωτιά, γίνεται τυρί εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.

Το ζύμωμα του ψωμιού

Λ: Ψωμάκι ζυμώνατε μια φορά τη βδομάδα;

Φ: Ε, ανάλογα.

Α: Ανάλογα την οικογένεια. Εμάς το σπίτι το δικόν μας, ο συχωρεμένος ο πατέρας μου που ΄μαστε παιδιά, το καλοκαίρι λόγω ότι υπήρχανε τα φρούτα, τα διάφορα σταφύλια, φραγκόσυκα, σύκα, ντομάτες ξέρω γω, δεν τρώαν πολύ ψωμί και ζυμώναμε κάθε δέκα μέρες. Το χειμώνα που δεν υπήρχαν τα διάφορα, να φάμε κάτι άλλο τέλος πάντων, και ασχολούμαστε, να πούμε, μόνο με το ψωμί και με το φαΐ που θέλει να μαγειρέψει, κάθε οχτώ μέρες εζυμώναμε, κάθε οχτώ. Αλλά είμαστε βέβαια οχτώ άτομα μες στο σπίτι, έξι παιδιά.

Φ: Τα ίδια είμαστε κι εμείς.

Λ: Το ψωμί κρίθινο ήτανε;

Α: Καταρχήν ναι, καταρχήν κρίθινο […], ε ύστερι μάθαμε το σιτάρι.

Λ: Δεν ήτανε καλό όμως το κρίθινο τόσο ε;

Φ: Ωραίο ήτανε […].

Α: Καλό ήτονε.

Φ: Ε έτσι κι έτσι. Στην Κατοχή ήτανε… […]

Α: Εμείς το τρώαμε τότες και νομίζαμε πως είναι παντεσπάνι που λένε.Φ: Φαΐ να ήτανε!

Το άρθρο Εμείς τρώαμε τότες το κρίθινο ψωμί και νομίζαμε πως είναι παντεσπάνι που λένε εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.

 Το ζύμωμα και το ψήσιμο του ψωμιού και των παξιμαδιών

Σοφ: Θερίζαμε τότες είχαμε… Είχαμεν το μύλο εκεί πέρα το βουλισμένο, ήτον του πατέρα μου κι άλεθε σε όλο το νησί κριθάρι και σιτάρι, και ζυμώναμε σε φούρνους, ξυλόφουρνους με κλαδιά, και κάναμε το ωραιότερο ψωμί. Κριθάρι τότες, αλλά ύστερι ηφέραν τα ξενικά αλεύρια κι εγώ με τον άντρα μου, εεε είχαμε αυτό το φούρνο εδώ απ` όξω και ζυμώναμε και το κάναμε παξιμάδι και μας πληρώνανε μεροκάματο. Εδώ ζυμώναμε στο σπίτι και το `βαλα στο γαδουράκι το παξιμάδι και το πήγαινα κάτω στα χωριά. Με πλερώνανε.

Λάρα: Είχατε πελάτες […] ή πηγαίνατε και τα πουλάγατε κι όποιος αγόραζε;

Σοφ: Όχι, όχι. Μας φέρναν τ` αλεύρι και των το ζυμώναμε, το κάναμε παξιμάδι, πηαίναμε και ας πούμε και φραζόλες για να τρώνε, ναι, φρέσκο.

Λάρα: Και ήταν μεγάλα καρβέλια το ψωμί τότε: 

Σοφ: Ναι, μεγάλα. Όλη νύχτα ήμουν στο πόδι! Όλη νύχτα μου φώναζεν ο άντρας μου: «Σήκω να κάνεις το προζύμι!» Κάναμε μία λεκάνη με προζύμι ν` ανέβει καλά και έπειτα ν` ανάψωμεν το ζεστό νερό, να το ρίξω στη σκάφη το προζύμι, να το ζυμώσωμε ναι, ναι. Αλλά ήπρεπε ν` ανέβει τρεις ώρες το ψωμί. Κάναμε πολύ ωραίο ψωμί και ζύμωνε κι ο αδερφός μου ο πρώτος εδώ πάνω. 

Ε το Πάσκα κάναμε πολύ ωραία πράματα. Μοσκομύριζεν ο κόσμος!

Το γεμιστό κατσικάκι και τα φαγητά του Πάσχα

Σοφ: Ε, το Πάσκα, κάναμεν ωραία ψητά, τυρόπιτες στο φούρνο, κάναμε πολύ ωραία πράματα, γεμίζαμε το ρίφι. Νύχτα ερκότανε από την εκκλησιά, εγώ ήμεινα απάνω δεν ηπήαινα στην εκκλησιά γιατί ήθελα να μαγειρέψω να φάμε το πρωί. Ήρκουτον ο άντρας μου και πήαινε και τα γύριζε τα ψητά όλα. Βάλαμε τέσσερα πέντε αυγά μέσα στη γέμιση, βράζαμε λίγο το ρύζι, βάλαμε στο τηγάνι το συκωτάκι, δεν το βάζαμε βέβαια όλο, το κόβαμε κομματάκια κομματάκια και βάζαμε βούτυρο της κατσίκας, βάζαμε μυρωδικά, βάζαμε τέσσερα αυγά μέσα. Το συκωτάκι το περνούμεν λίγο από το τηγάνι, το ψιλοκόβαμε, το βάλαμε στη γέμιση κι έπειτα το σκίζαμε το ρίφι ας πούμε από την κοιλιά και το ράβαμε ύστερα, το ράβαμε και το αλοίβαμε βούτυρο της κατσίκας απ` έξω, με λαδόκολλες το τυλίγαμε, βάλαμε και δεντρολίβανο. Μύριζεν ας πούμε απ` έξω. Και βάζαμε λίγο νερό μέσα σε…. τότες τα λέγαμε λακανίδια, γάστρα είναι, ας πούμε, και το βάζαμε στο φούρνο και ερκότανε τη νύχτα ο άντρας μου και τα μεταγύριζε. Πρωί ήταν έτοιμα. Ψηνότανε, το βγάλαμε την άλλην ημέρα στις εννιά η ώρα, στις δέκα. Το πρωί είχαμε κάνει τη μαγειρίτσα, το ποδοκέφαλο, τ` αντεράκια τα κάναμε χαρδούμια, κάναμε σούπα και τρώγαμε. Ωραία πράγματα, ωραία. Μοσκομύριζεν ο κόσμος! Ήτον ο Ψηλός τότες εδώ, ο Δημητράκης το `φερνε κάτω για να μην ξανανάβγει το φούρνο. Ερκόταν την άλλην ημέρα και τα παίρνανε. Μοσκομύριζεν ο κόσμος!

Το άρθρο Τότες ζυμώναμε σε ξυλόφουρνους με κλαδιά και κάναμε το ωραιότερο ψωμί εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.

Καλοταρίτισσα – Μουτσούνα με κουπιά για αλεύρι

Σ: Ήτανε ήτανε βαγιανή μεγαλοβδομάδα. Ήτανε ο συχωρεμένος ο Μήτσος. Πόσω χρονώ, δεκατεσσάρω χρονώ, δεκαπέντε χρονώ παλληκαρόπουλο ήτανε; Αλλά λέμε παλληκάρι, ε; […] Λοιπό` που λες μαστρο-Ηλία, εκεί στην κάμαρα που κοιμόνταν ο συγχωρεμένος ο πατέρας, μπροστά στην πόρτα ήταν ένα καμάρι από πάνω, ένα καμάρι είχανε, και κει πάνω βάζαν τα ψωμιά άμα ζυμώνα. Σηκωνόταν λοιπόν ο συγχωρεμένος κι ήβλεπε το καμάρι αδειανό κι ερχόταν Λαμπρή. «Ρε γαμώ την ψυχή του», λέει, «μέσα, Λαμπρή έρχεται. Τι θα γίνει από ζυμωτό, από αλεύρι, να ζυμώσωμε, να κάνουμε το ψητό, να κάνουμε κάνα κουλούρι τη Λαμπρή», ξέρω γω. Σκεβότα<sup>1</sup>, σκεβότα, σκεβότα τι να κάμει, τι να κάμει. Βάρκα δεν είχε, μέσο δεν είχε. Ένας γείτονάς μας λοιπό` είχε ένα βαρκί, που το έπαιρνε ο ίδιος και πήγαινε στους χάνους. Εφερειπεί αυτό το βαρκί να `τονε σαν το δικό σας, πιο μικρό. Σηκώνεται απάνω, νύχτα και κάνει την απόφαση και πάει και ξυπνάει τον συγχωρημένο τον Μήτσο, πιτσιρικάς. Του λεει, «Σήκ` απάνω.» Κι είχεν όλα-όλα του 700 δραχμές. Λέει, «Σήκ` απάνω.» Καλοσύνη, καλοσύνη βέβαια. Λέει, «Πού θα πάμε;» «Ρε σήκω απάνω που σου λέω.» Και φεύγουνε και πάν` κάτω στο Βλυχό, στην αμμουδιά. Εκεί ο γείτονάς μας είχε το βαρκί του βάλει, αυτο το χανόβαρκο, το είχε βάλει μες στο σύρμα. Το φουντάει το βαρκί, το πετάει στην θάλασσα με τον συγχωρεμένο τον Μήτσο και βάζουνε από κει τα κουπιά από μέσα από το Βλυχό. Καβαντζάρουν, καβαντζάρουν τα Σωβρανικά μέρη, τον Άσπρο Κάβο, και του δίνουνε ολόκουπο και πάνε στην Μουτσούνα. Ψυχή! Καρδιά! 

Η: Με κουπιά ή με μηχανή;

Ε: Με κουπιά, με κουπιά. […]

Η: Πανί;

Ε: Τίποτα, τίποτα. Τεσσάρι. Δυο μπρος, δυο πίσω κουπιά.

Σ: Αγάντα, αγάντα, αγάντα. «Άλα κάργα Μήτσο μου, κάργα Μήτσο μου, κάργα Μήτσο μου καλά, κι όταν πάμε στη Μουτσούνα, θα σου πάρω και χαρβά να φας.»

Ε: Ήλεγε του παιδιού, ήλεγε του παιδιού. 

Σ: Τότες ο χαρβάς ήτανε…

Ε: Τότες ο χαρβάς ήτανε… πού να τον δεις τον χαρβά. Μαύρο χαβιάρι που λένε ήτον ο χαρβάς. 

Σ: Καμία φορά, αγάντα, αγάντα, αγάντα, πιάνει τις Μάκαρες. Πίσω απ` τις Μάκαρες, ξεκουράσθησα. Ήταν δα και πιο μέρα. Πάλι κουπί, πάλι κουπί και πάνε στη Μουτσούνα. Τα καταφέραν και πήαν στη Μουτσούνα  με το βαρκί. Πάνε λοιπόν, εκεί ο πατέρας μου εγνώριζε έναν που `χε τ` αλεύρια. Τότες η Μουτσούνα άκμαζε! Ήταν τα νεώρια, τα σμιρίγλια, βέβαια, το σμιρίγλι. 

Η: Τι είναι αυτό;

Σ: Πέτρα, το σμιρίγλι. Ήταν ο ονομαζόμενος ο Μιχαλούκος ο Σκληράκης. Η Μουτσούνα είπαμε, ότι ήκμαζε. Πάαιναν τα βαπόρια και φορτώναν σμιρίγλι. Κατεβαίναν από πάνω, πάνω από τα ορυχεία κατεβαίναν το σμιρίγλι, το φορτώνανε τα βαπόρια. Νεώριο. Ένας κουβάς απάνω, ένας κάτω. Λοιπό`, πάνε στο Σκληράκη το Μιχάλη. Μπακαλική, τα πάντα, χαρβάδες, μακαρόνια, μπακαλική, τα αλεύρια. Όλα-όλα τα λεφτά του παππού ήταν 700 όλα. Βγάζει το βαρκί, βγαίνει έξω, πάει στο Μιχάλη -τον εγνώριζε, γιατί πααίνανε ψάρια πέρα και πουλούσαν στη Μουτσούνα. Βαρκαριές. Κατεβαίναν οι Αξιώτες κάτω με τα μουλάρια, τότες δρόμους δεν είχε, κι είχαν τα καφάσα οι μανάβηδες και βάζαν τη γούπα και πααίναν στα χωριά. Είχε μεγάλη κίνηση η Μουτσούνα λόγω τα σμιρίγλια. Μπαίνει μέσα λοιπό`, βλεπει το αλεύρι. Ήταν λοιπόν τα αλεύρια εβδομηντάρικα τσουβάλια, οκάδες, εβδομήντα οκάδες ήταν το τσουβάλι. 

Ε: Ήταν οκάδες τότες όχι κιλά.

Σ: Ήταν τα εβδομηντάρια τσουβάλια 700 δραχμές. Παίρνει το τσουβάλι ο  συχωρεμένος ο πατέρας, το στήνει όρθιο, το πάει επά στο μόλο.  Πάει ακουμπά 700 δραχμές του Μιχαλού.

Ε: Δεν του `μεινε τίποτα, για να πάρει του παιδιού ένα κομμάτι χαρβά.

Σ: Έβλεπε λοιπόν το χαρβά το παιδί και του λέει ο πατέρας, του Μιχαλού λέει, -είπαμε ότι ο χαρβάς τότες ήτον μαύρο χαβιάρι. Του λεει του Μιχαλού που λε` -τον γνώριζε ο πατέρας μου τον Μιχαλό, ήταν πολύ γνώριμοι […]. Λέει, «Μιχάλη, κόψε ένα κομμάτι χαρβά του παιδιού γιατί έτσι κι έτσι.» Λέει, «Ο χαρβάς, Βασίλη, θέλει λεφτά.» Λοιπόν ήθελε να του κόψει ένα κομμάτι…

Ε: Ένα κομματάκι του παιδιού να του φύει..

Σ: H κελομάρα! 

E: Δεν είχε άλλα λεφτά να του πάρει.

Σ:  Δεν είχε μία. Μένει λοιπό` ο μπάρμπα Βασίλης με το γιό του στη Μουτσούνα, το τσουβάλι τ` αλεύρι, το βαρκί.

E: Νηστικοί.

Σ: Πού να πάει τώρα αυτός ο άνθρωπος; Η καλή του τύχη, η καλή του τύχη ήτανε τότες το Νικητούρι ο Σκοπελίτης, αυτός ήταν ψαράς. Δηλαδή ο Σκοπελίτης το Νικητούρι ήταν αδέρφια με το Σκοπελίτη το Γιώργη. Αδέρφια. Ήταν ψαράδες αυτοί. […] Όπως καθόνταν λοιπό` κει δα στη γωνιά κι ήτον απελπισμένος, έρχεται το Νικητούρι με τη βάρκα του φορτωμένη γούπα, με την οικογένειά του, τα παιδιά του, ήταν ο γιός του ο Μήτσος, ο Γιάννης, κι ένα άλλο παιδί, ο Ηλίας, αυτούς είχε. Φέρνου λοιπό` τη γούπα, μόλις βλέπουν τον πατέρα, «Βρε Βασίλη!» του λέει. Τον εκαλέσαν, φάγανε, βράσαν, τηγανίσαν. Μετά του λέει, «Νικήτα, θέλω να πάω στη Ντονούσα.» «Ναι Βασίλη. Βάλε το αλεύρι μες στη μεγάλη βάρκα, δέσε το βαρκί πίσω από τη μεγάλη βάρκα» και βγαίνουν όξω, κάνουν το πανί, έρχονται στις Μάκαρες. Αλλά επειδής ο καιρός ήτον λίγο ατσαλωμένος, τον έφερε, λέει, μέχρι τα μισά. Τον πατέρα με το βαρκί. 

E: Ήτανε καλό, λέει, το Νικητούρι. Πολύ φιλότιμος, καλός!

Σ: Βάλτει λοιπόν το αλεύρι μες στο βαρκί και το πάει στην Καλοταρίτισσα μες την νύχτα. Σηκώνεται το πρωί ο νοικοκύρης που είχε το βαρκί και πάει κάτω, το πρωί που έφυγε το βαρκί. Δηλαδή πήε ο πατέρας μου τη νύχτα, ηπήρε το βαρκί να πάει στη Μουτσούνα, το αλεύρι. Επήε το πρωί ο νοικοκύρης, να το πάρει να πάει στους χάνους. Έλειπε το βαρκί, έλειπε το βαρκί. Πάει απάνω, «Πω, γαμώ την ψυχήν του, μου πήραν το βαρκί μου!»

Ε: Όλο την ψυχήν του έλεγε.

Σ: Ξέρω εγώ, κι έγινεν φασαρία. Ποιος την πήρε την βάρκα. 

Ε: Νόμιζε το κλέψαν το βαρκί. Λέει το κλέψαν, ποιος το πήρε το βαρκί;

Σ: Η συχωρημένη η μάνα, ας πούμε η γιαγιά, η μάνα μου, ήξερε την υπόθεση. Ήταν ας πούμε αυτή, ήταν μια γυναίκα καλή γειτόνισσα και η μάνα μου, ας πούμε, ήτον καλή γυναίκα. 

Ε: Φιλότιμη γυναίκα η μάνα του η γιαγιά.

Σ: Αφού λοιπόν άκουγε τον Δημητράκη, άκουγεν ας πούμε το νοικοκύρη του βαρκιού και οχλαγωγούσε και μάλωνε, ξέρω γω, κι έσκουζε, πάει και της λέει της γειτόνισσας της Μαριώς, η μάνα μου: «Πε του μπάρμπα Δημήτρη να μην φωνάζει, και ο άντρας μου ο Βασίλης ηπήρε το βαρκί και ηπήε στη Μουτσούνα να φέρει αλεύρι, να ζυμώσωμε τη Λαμπρή, που δεν έχωμε ψωμί.» Μάντα δω, μάντα δω […] Πάει λοιπόν και του λέει. «Ε, μη φωνάζεις Δημητράκη, μην φωνάζεις Δημητράκη και θα `ρθει το βαρκάκι.» «Γαμώ την ψυχή του! Ποιός μου πήρε τη βάρκα;» Αφού λοιπόν το `φερεν το αλεύρι, ο συχωρεμένος ο πατέρας μου στο σπίτι, 70 οκάδες αλέυρι, γεμίζει η μάνα μου η συχωρεμένη μία λεκάνη τέτοια αλεύρι. Τότες το αλεύρι ήτονε… 

Ε: Σου λέω για τυρί το τρώαν το άσπρο ψωμί. 

Σ: Γεμίζει λοιπόν μια λεκάνη τέτοια και την πάει απάνω και της λέει… Αυτή ας πούμε η υπόθεση πόσο ήταν, ήτονε 48 ώρες, να πάει ας πούμε ο πατέρας μου στη Μουτσούνα και να `ρτει. Γεμίζει μια λεκάνη αλεύρι, την παίρνει λοιπόν, της την πάει στην κυρά Μαριώ και της λέει, «Έλα Μαρία, πάρε να κάμεις τηγάνι στο Δημητράκη.» «Μάντα δα, ίντα;» «Δεν πειράζει, δεν πειράζει.» Αφού ήρτε λοιπόν ο άντρας της, τα κατσίκια ήβοσκε, του λέει «Μάντα δα, μάντα δα, θα κάνουμε τηγανίτες που… δε` ίντα μας ήφερε η Μαρία που πήρε το βαρκί.» «Ε, γαμώ την ψυχήν του πιο καλά…»

Ε: Ήταν το βαρκί, αλλά αφού γύρισε ο παππούς, ήβαλε η γιαγιά την λεκάνη με το αλεύρι, του το πήγε, σου λέει «Πάρε και συ να κάμεις τηγανίτες, που `ναι Πάσχα ας πούμε, να κάμεις ένα ψωμί των παιδιών σου.» […] Η ανέχεια, τι είναι η ανέχεια. Σ: Αυτά είναι.

1. σκεφτόταν

Το άρθρο Καβαντζάρουν τα Σοβρανικά μέρη, τον Άσπρο Κάβο, και του δίνουνε ολόκουπο και πάνε στην Μουτσούνα. Ψυχή! Καρδιά! εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.

Οι καλλιέργειες. Τα κρεμμύδια, τα καπνά

Δημ: Οι καλλιέργειες κρατήσανε, κρατήσαν καλά μέχρι τη δεκαετία του `80 τουλάχιστον, ήτανε φουλ οι καλλιέργειες. Ε, φύγαν μερικά παιδιά, μερικές οικογένειες, αλλά είχεν κόσμο. Αφού να σημειώσω ότι πολλοί είχαμε ζευγάρια που λέμε, όλοι βόδια, ένα ζευγάρι βόδια και κάναμε… 5, 6 γαϊδούρια για να αλωνεύουνε με τα βόδια. Είχαμε, κάναμε καρπούς τότες. Υπήρχαν δυο ανεμόμυλοι κι ηλέθανε το στάρι, το κριθάρι, ξέρω γω. Ζυμώναν όλοι, είχαν φούρνους και ζυμώνανε οι πιο πολλοί, κι όποιος δεν είχε φούρνο επήαινε στο γείτονα. «Να ζυμώσω, να μου αφήσεις το φούρνο, να ψήσω το ψωμί» ας πούμε. Ήφερνες κλαδιά και τα λοιπά. Είχαν κατσίκια μπόλικα, γουρουνόπουλα, κότες κι είχαν και τη θάλασσα, ψάρια μπόλικα τότες, άμα πας στη θάλασσα αμέσως ήπιανες όσα ψάρια ήθελες. Τώρα δεν έχει… Ε, περνούσαν καλά. Η κάμψη της γεωργικής δουλειάς έπεσε από το `90 και δω που πιάσαν κάτι ξηρασίες. Το `90, `91, `92, τρία χρόνια ήτο ξηρασία και σταματήσαν. Δεν μπορούσαν ο κόσμος να ζήσει πια. Έσπερνες και δεν ηθέριζες. Πρωτοβρόχια ήκανε το Νοέμβριο, Δεκέμβριο αλλά Μαρταπρίλη δεν ήβρεχε, ενώ πριν ήβρεχε και ηκάνατε τα κρομμύδια. Ήβγαλε 200 τόνους κρομμύδι και το πουλούσανε, ναι, 200 τόνους. Λοιπόν καΐκια από την Κάλυμνο, από τη Σάμο, από τη Χίο, τη Μυτιλήνη εδώ όλο φέρναν το κρομμύδι όλο εδώ μέσα. Το παίρνανε, φτηνό ήτο βέβαια, αλλά εγίνοτο το κρομμύδι, άνυδρο. Είχαν ένα εισόδημα από αυτό, είχανε ζώα, επουλούσαν αρνοερίφια, μοσχάρια, χοίρους.

Η: Θείε ήσασταν συνενοημένοι να φυτεύετε όλοι κρεμμύδι επειδή το πουλάγατε; Γιατί όλοι φυτεύανε κρεμμύδι.

Δημ: ‘Ολοι ναι. Ε ναι, πρώτα εφυτεύανε, λέει, και καπνά, αυτά δεν τα πρόφτασα εγώ. Αλλά ύστερι που απαγορεύτην ο καπνός εδώ στα μέρη στα νησά, γιατί ήκανε παραγωγή η Μακεδονία και η Θράκη που ενσωματώθησαν στο ελληνικό κράτος, και ησταματήξαν εδώ την καλλιέργεια των καπνών, ηθέλαν να βοηθήσουμε τους άλλους Έλληνες εκεί που είχαν παραγωγή, μεγάλη παραγωγή. Με τα καπνά ηβγάλαν λεφτά και τότες και μετά το ρίξαν στο κρομμύδι. Το κρομμύδι είδαν ότι εγινότανε, έτσι τα χωράφια που κάναν καπνοκαλλιέργειες τα κάμαν με κρομμύδια.

Η: Α, μετά τα καπνά δηλαδή άρχισαν τα κρεμμύδια.

Δημ: Ναι, μετά. Και τα κρομμύδια βαστήξαν μέχρι τώρα, τελευταία. Τώρα δε βάλουν ούτε κρομμύδια ούτε στάρια ούτε…

Η: Τώρα φυτεύουν δωμάτια! (γέλια)

Δημ: Και τα λιβάδια τα κάμανε δωμάτια! (γέλια)

Το άρθρο Οι καλλιέργειες κρατήσαν καλά μέχρι τη δεκαετία του ΄80 τουλάχιστον εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.