Η ζωή και οι δουλειές στη Μεσαριά. Ζευγάρισμα χωραφιών και μελίσσια

Η: Τότε πώς κάνατε εκεί πέρα πώς περνάγατε θείε; (Στη Μεσαριά)

Δ: Περνάγαμε Ηλία ωραία, ωραία εκεί τα χρόνια εκείνα, ήταν άλλα χρόνια και περνούσαμε πολύ ωραία ναι. […] Είχαμε τα τα χωράφια, είχαμε τα ζώα, αυτά πολεμούσαμε, αμπέλια ΄κεί χαμε αρκετά αυτά […] και περνούσαμε μ΄ αυτά. Τότες δε… Ήταν οι μύλοι, κάναμε τον καρπό, ζυμώναμε το ψωμί, δεν ηπεριμέναμε για ν΄ αγοράζουμε ψωμί τίποτα. Ναι ναι ναι αυτά αυτά. Ηπερνούσαμε σας λέω ωραία εκεί πέρα. Από ΄κεί δα επήγα στρατιώτης, απ΄ τη Μεσαριά ναι ναι ναι ναι. [ed]

Ε: Εγώ ξέρεις τι ήταν η δουλειά μου, αλλά τώρα γέρασα και πιάστηκα; Εγώ ζευγάριζα, ήμουν ζευγάς μαζί με τον άντρα μου. [ed]

Η: Μέχρι πότε ζευγαρώνατε εδώ;

Ε: […] Από τώρα πιάνουν τα ζευγάρια Ηλία μου…

Δ: Μέχρι το μέχρι το Μάρτη. […]

Ε: Εμείς η πρώτη μας δουλειά αυτή την εποχή…

Δ: Θα σπείρωμε τώρα κριθάρi…

E: Πιάναμε το άλετρο…

Δ: Θα βάλουμε το φάβα, τώρα τα σπέρνωμε. Μετά λοιπο ζευγαρίζαμε, τότες βάζαμε κρεμμύδια πολλά και τα βάζαμε από τα μισά του Γενάρη και πέρα. Ύστερα πάλι ζευγαρίζαμε τα υπόλοιπα χωράφια, τα κάναμε συσάμι, φασόλια, τέτοια. […] Το Μαρταπρίλη τότες γίνονται αυτά. […] Αυτά κάναμεν εμείς τότες που ήμουνα στη Μεσαριά, Ηλία ναι. […] Κάναμε ρεβύθια οουυυ! Ρεβύθια, φασόλια, συσάμι τέτοια πολλά ηκάναμε μέσα στα χωράφια. […] Είχεν ο πατέρας μου περιουσία μεγάλη πέρα στη Μεσσαριά ναι ναι και σπέρναμε πολλά σας λέω και κάναμε. Συσάμια γεμίζαμε τσουβάλια μεγάλα. Τα γεμίζαμε συσάμι, ναι. Τότες σας λέω περνούσαμε […] κι είχαμε Ηλία και καμιά δεκαριά μελίσσα, μέλισσες. […] και κάναμε λοιπόν με το συσαμάκι συσαμόμελο. […] Βγάλαμε μέλι πολύ μέλι. Πουλούσαμε και παίρναμε και λάδι με το μέλι ναι. Τώρα ξεκιώσαν[?] παιδί μου οι μέλισσες, δεν έχωμε μελίσσα τώρα. Εκεί κάτω στον Κάμπο νομίζω πως έχουνε. […] Μελίσσα πολλά! Βγάζαμε μέλια! Πήγαμε μια φορά εκεί πέρα που ΄τανε μια μέλισσα, γεμίσαμε ένα ντενεκέ μεγάλο ντενεκέ και μια σύχλα από μία μέλισσα ναι τόσο πολύ.

Ε: Αξέχαστο θα μείνει.

Δ: Γεμάτο το κυψέλη μέχρι εμπρός, μέχρι εμπρός γεμάτο.

Ε: Το ΄χε επά πάνω ο συγχωρεμένος ο Χρήστος […].

Δ: Είχεν έρθει ο Χρήστος εδώ πάνω και [ch-], του κυρ Νίκου ο πατέρας […]. Εκείνος ήρθε και μας ητρίγουσεν εκεί πέρα και βγάζαμε μέλια. […] Πολλά Ηλία μου τότε, πολλά! Αυτά είχαμε εκείνα τα χρόνια Ηλία μου και περνούσαμε και κάναμε, σου λέω, καρπό κάναμε πολύ καρπό εμείς, κριθάρι, σιτάρι, φάβα πολύ. […] Ήταν οι μύλοι και μας ηλέθαν τον καρπό και ζυμώναμε, ζυμώναμε, κάναμε το ψωμί. Δεν περιμέναμε ούτε από Νάξο ούτε από Αμοργό να μας φέρουν. Το σιτάρι κάνει ωραίο ψωμάκι, ωραίο παξιμάδι ναι. Και ζυμώναμε σας λέω και… Περάσαμε τη ζωή εκεί πέρα ωραία, αλλά τώρα σου λέω, Ηλία μου, για να πάω, δεν κάνω.

Το άρθρο Κάναμε πολύ καρπό, κριθάρι, σιτάρι, φάβα, ζυμώναμε, κάναμε το ψωμί. Δεν περιμέναμε ούτε από Νάξο ούτε από Αμοργό να μας φέρουν εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.

Γεωργικές και κτηνοτροφικές εργασίες

Η: Πώς ζούσατε εδώ πέρα; […]

Κ: Πώς ζούσαμε; Οι καλλιέργειες που κάναμε στα χωράφια. Όλα τα χωράφια τα σπέρναμε σιτάρι, κριθάρι. Δεν αγοράζαμε αλεύρια. Κάτι λίγοι που δεν είχαν πολλά χωράφια αγοράζανε, αλλιώς εμείς τα σπέρναμεν όλα. Τώρα δεν κάνουν ούτε ντομάτα να φάνε. […]

Η: Κρεμμύδια βγάζατε κι εσείς;

Κ: Κρεμμύδια βγάζαμε δυο, τρεις χιλιάδες οκάδες. Ο παππούς σου ήβγαλεν έξι, εφτά χιλιάδες οκάδες. Είχαμεν τα ζώα, είχαμεν τα κατσίκια, είχαμεν όλα αυτά. Κρέατα δεν αγοράζαμε, τυρί δεν αγοράζαμε, τίποτα, όλα τα `χαμε. Ε, μόνο κανά μακαρόνι, ρύζι, τέτοια.

Η: Αυτά από πού τα αγοράζατε; Υπήρχε κάποιο μαγαζί εδώ; 

Κ: Είχε μαγαζί, είχε. Πήαινε στη Νάξο, ηφόρτωνε μια βάρκα, την ήφερνε και πούλειν εδώ, ο Μιχαλάκης. Κρασά είχεν πολλά, είχεν αμπέλια. Πάρε παράδειγμα από του παππού σου επίσω. Είχε 15 μεροκάματα αμπέλια και τώρα έχει μία ρίζα στον Κέντρο έ; 

Μ: Ούτε μία.

Κ: Δεκαπέντε μεροκάματα ηκάναμε εκεί από το πρωί μέχρι το βασίλεμα του ήλιου. Έξι, εφτά εργάτες. Εμείς δεν ηκαθόμαστε στο μαγαζί απάνω στις παγκάδες, αλλά μόνο την Κυριακή, κι εκείνη άμα `τον καλοσύνη ήμαστε στο ψάρεμα. Δεν είχε μαγαζά και τέτοια, μόνο τη σκόλη. Τότες που λες δεν ηγυαλίζαμεν παγκάδες. Το πρωί ήθελε να σηκωθούμε από την αυγή στο χωράφι, να σπείρωμε, μετά να τα φυτέψωμε τα κρεμμύδια, να τα σκαλίσωμε, να τα βγάλωμε. 

Καλ: Τυρρανίες. Πρώτα ήτονε τυρρανίες. Από τη νύχτα.

Κ: Το καλοκαίρι να πάμε στα χωράφια να τα ξυλοκόψωμε, να τα ετοιμάξωμε, να `ναι έτοιμα τον Οκτώβρη, να τα σπείρωμε. Και ζούσαμεν από πάνω από το νησί, δεν αγοράζαμε ψωμιά και αλεύρια. Πατάτες ηβγάλαμε μια στοίβα. Δεν μας ήμεινε καιρός με το θέρος και κάναμε μία στοίβα ίσα με κει πάνω μες στο σπίτι, για να τις τακτοποιήσωμε μετά.

Μ: Μοναστήρια τα σπίτια. 

Κ: Ε, ο συχωρεμένος ο πατέρας σου είχανε 100 κεφάλια κατσίκια. Τυριά, κρέατα, χοίρους ηκάναμε κι εμείς αφού ηπαντρεύτημε. Τώρα λίγα χρόνια είναι που δεν ηκάναμε χοίρο. Κάναμε ένα χοίρο 100, 120 οκάδες, τον ηπαστώναμε, άλλο καβουρμά, και περνούσαμεν όλον το χειμώνα. Τότες ήμαστεν και παιδιά, ητρώαμεν ό,τι είναι.

Μ: Τώρα τα χοιρινά απαγορεύγονται…

Το άρθρο Κρέατα δεν αγοράζαμε, τυρί δεν αγοράζαμε, τίποτα, όλα τα ΄χαμε εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.

Καλοταρίτισσα – Μουτσούνα με κουπιά για αλεύρι

Σ: Ήτανε ήτανε βαγιανή μεγαλοβδομάδα. Ήτανε ο συχωρεμένος ο Μήτσος. Πόσω χρονώ, δεκατεσσάρω χρονώ, δεκαπέντε χρονώ παλληκαρόπουλο ήτανε; Αλλά λέμε παλληκάρι, ε; […] Λοιπό` που λες μαστρο-Ηλία, εκεί στην κάμαρα που κοιμόνταν ο συγχωρεμένος ο πατέρας, μπροστά στην πόρτα ήταν ένα καμάρι από πάνω, ένα καμάρι είχανε, και κει πάνω βάζαν τα ψωμιά άμα ζυμώνα. Σηκωνόταν λοιπόν ο συγχωρεμένος κι ήβλεπε το καμάρι αδειανό κι ερχόταν Λαμπρή. «Ρε γαμώ την ψυχή του», λέει, «μέσα, Λαμπρή έρχεται. Τι θα γίνει από ζυμωτό, από αλεύρι, να ζυμώσωμε, να κάνουμε το ψητό, να κάνουμε κάνα κουλούρι τη Λαμπρή», ξέρω γω. Σκεβότα<sup>1</sup>, σκεβότα, σκεβότα τι να κάμει, τι να κάμει. Βάρκα δεν είχε, μέσο δεν είχε. Ένας γείτονάς μας λοιπό` είχε ένα βαρκί, που το έπαιρνε ο ίδιος και πήγαινε στους χάνους. Εφερειπεί αυτό το βαρκί να `τονε σαν το δικό σας, πιο μικρό. Σηκώνεται απάνω, νύχτα και κάνει την απόφαση και πάει και ξυπνάει τον συγχωρημένο τον Μήτσο, πιτσιρικάς. Του λεει, «Σήκ` απάνω.» Κι είχεν όλα-όλα του 700 δραχμές. Λέει, «Σήκ` απάνω.» Καλοσύνη, καλοσύνη βέβαια. Λέει, «Πού θα πάμε;» «Ρε σήκω απάνω που σου λέω.» Και φεύγουνε και πάν` κάτω στο Βλυχό, στην αμμουδιά. Εκεί ο γείτονάς μας είχε το βαρκί του βάλει, αυτο το χανόβαρκο, το είχε βάλει μες στο σύρμα. Το φουντάει το βαρκί, το πετάει στην θάλασσα με τον συγχωρεμένο τον Μήτσο και βάζουνε από κει τα κουπιά από μέσα από το Βλυχό. Καβαντζάρουν, καβαντζάρουν τα Σωβρανικά μέρη, τον Άσπρο Κάβο, και του δίνουνε ολόκουπο και πάνε στην Μουτσούνα. Ψυχή! Καρδιά! 

Η: Με κουπιά ή με μηχανή;

Ε: Με κουπιά, με κουπιά. […]

Η: Πανί;

Ε: Τίποτα, τίποτα. Τεσσάρι. Δυο μπρος, δυο πίσω κουπιά.

Σ: Αγάντα, αγάντα, αγάντα. «Άλα κάργα Μήτσο μου, κάργα Μήτσο μου, κάργα Μήτσο μου καλά, κι όταν πάμε στη Μουτσούνα, θα σου πάρω και χαρβά να φας.»

Ε: Ήλεγε του παιδιού, ήλεγε του παιδιού. 

Σ: Τότες ο χαρβάς ήτανε…

Ε: Τότες ο χαρβάς ήτανε… πού να τον δεις τον χαρβά. Μαύρο χαβιάρι που λένε ήτον ο χαρβάς. 

Σ: Καμία φορά, αγάντα, αγάντα, αγάντα, πιάνει τις Μάκαρες. Πίσω απ` τις Μάκαρες, ξεκουράσθησα. Ήταν δα και πιο μέρα. Πάλι κουπί, πάλι κουπί και πάνε στη Μουτσούνα. Τα καταφέραν και πήαν στη Μουτσούνα  με το βαρκί. Πάνε λοιπόν, εκεί ο πατέρας μου εγνώριζε έναν που `χε τ` αλεύρια. Τότες η Μουτσούνα άκμαζε! Ήταν τα νεώρια, τα σμιρίγλια, βέβαια, το σμιρίγλι. 

Η: Τι είναι αυτό;

Σ: Πέτρα, το σμιρίγλι. Ήταν ο ονομαζόμενος ο Μιχαλούκος ο Σκληράκης. Η Μουτσούνα είπαμε, ότι ήκμαζε. Πάαιναν τα βαπόρια και φορτώναν σμιρίγλι. Κατεβαίναν από πάνω, πάνω από τα ορυχεία κατεβαίναν το σμιρίγλι, το φορτώνανε τα βαπόρια. Νεώριο. Ένας κουβάς απάνω, ένας κάτω. Λοιπό`, πάνε στο Σκληράκη το Μιχάλη. Μπακαλική, τα πάντα, χαρβάδες, μακαρόνια, μπακαλική, τα αλεύρια. Όλα-όλα τα λεφτά του παππού ήταν 700 όλα. Βγάζει το βαρκί, βγαίνει έξω, πάει στο Μιχάλη -τον εγνώριζε, γιατί πααίνανε ψάρια πέρα και πουλούσαν στη Μουτσούνα. Βαρκαριές. Κατεβαίναν οι Αξιώτες κάτω με τα μουλάρια, τότες δρόμους δεν είχε, κι είχαν τα καφάσα οι μανάβηδες και βάζαν τη γούπα και πααίναν στα χωριά. Είχε μεγάλη κίνηση η Μουτσούνα λόγω τα σμιρίγλια. Μπαίνει μέσα λοιπό`, βλεπει το αλεύρι. Ήταν λοιπόν τα αλεύρια εβδομηντάρικα τσουβάλια, οκάδες, εβδομήντα οκάδες ήταν το τσουβάλι. 

Ε: Ήταν οκάδες τότες όχι κιλά.

Σ: Ήταν τα εβδομηντάρια τσουβάλια 700 δραχμές. Παίρνει το τσουβάλι ο  συχωρεμένος ο πατέρας, το στήνει όρθιο, το πάει επά στο μόλο.  Πάει ακουμπά 700 δραχμές του Μιχαλού.

Ε: Δεν του `μεινε τίποτα, για να πάρει του παιδιού ένα κομμάτι χαρβά.

Σ: Έβλεπε λοιπόν το χαρβά το παιδί και του λέει ο πατέρας, του Μιχαλού λέει, -είπαμε ότι ο χαρβάς τότες ήτον μαύρο χαβιάρι. Του λεει του Μιχαλού που λε` -τον γνώριζε ο πατέρας μου τον Μιχαλό, ήταν πολύ γνώριμοι […]. Λέει, «Μιχάλη, κόψε ένα κομμάτι χαρβά του παιδιού γιατί έτσι κι έτσι.» Λέει, «Ο χαρβάς, Βασίλη, θέλει λεφτά.» Λοιπόν ήθελε να του κόψει ένα κομμάτι…

Ε: Ένα κομματάκι του παιδιού να του φύει..

Σ: H κελομάρα! 

E: Δεν είχε άλλα λεφτά να του πάρει.

Σ:  Δεν είχε μία. Μένει λοιπό` ο μπάρμπα Βασίλης με το γιό του στη Μουτσούνα, το τσουβάλι τ` αλεύρι, το βαρκί.

E: Νηστικοί.

Σ: Πού να πάει τώρα αυτός ο άνθρωπος; Η καλή του τύχη, η καλή του τύχη ήτανε τότες το Νικητούρι ο Σκοπελίτης, αυτός ήταν ψαράς. Δηλαδή ο Σκοπελίτης το Νικητούρι ήταν αδέρφια με το Σκοπελίτη το Γιώργη. Αδέρφια. Ήταν ψαράδες αυτοί. […] Όπως καθόνταν λοιπό` κει δα στη γωνιά κι ήτον απελπισμένος, έρχεται το Νικητούρι με τη βάρκα του φορτωμένη γούπα, με την οικογένειά του, τα παιδιά του, ήταν ο γιός του ο Μήτσος, ο Γιάννης, κι ένα άλλο παιδί, ο Ηλίας, αυτούς είχε. Φέρνου λοιπό` τη γούπα, μόλις βλέπουν τον πατέρα, «Βρε Βασίλη!» του λέει. Τον εκαλέσαν, φάγανε, βράσαν, τηγανίσαν. Μετά του λέει, «Νικήτα, θέλω να πάω στη Ντονούσα.» «Ναι Βασίλη. Βάλε το αλεύρι μες στη μεγάλη βάρκα, δέσε το βαρκί πίσω από τη μεγάλη βάρκα» και βγαίνουν όξω, κάνουν το πανί, έρχονται στις Μάκαρες. Αλλά επειδής ο καιρός ήτον λίγο ατσαλωμένος, τον έφερε, λέει, μέχρι τα μισά. Τον πατέρα με το βαρκί. 

E: Ήτανε καλό, λέει, το Νικητούρι. Πολύ φιλότιμος, καλός!

Σ: Βάλτει λοιπόν το αλεύρι μες στο βαρκί και το πάει στην Καλοταρίτισσα μες την νύχτα. Σηκώνεται το πρωί ο νοικοκύρης που είχε το βαρκί και πάει κάτω, το πρωί που έφυγε το βαρκί. Δηλαδή πήε ο πατέρας μου τη νύχτα, ηπήρε το βαρκί να πάει στη Μουτσούνα, το αλεύρι. Επήε το πρωί ο νοικοκύρης, να το πάρει να πάει στους χάνους. Έλειπε το βαρκί, έλειπε το βαρκί. Πάει απάνω, «Πω, γαμώ την ψυχήν του, μου πήραν το βαρκί μου!»

Ε: Όλο την ψυχήν του έλεγε.

Σ: Ξέρω εγώ, κι έγινεν φασαρία. Ποιος την πήρε την βάρκα. 

Ε: Νόμιζε το κλέψαν το βαρκί. Λέει το κλέψαν, ποιος το πήρε το βαρκί;

Σ: Η συχωρημένη η μάνα, ας πούμε η γιαγιά, η μάνα μου, ήξερε την υπόθεση. Ήταν ας πούμε αυτή, ήταν μια γυναίκα καλή γειτόνισσα και η μάνα μου, ας πούμε, ήτον καλή γυναίκα. 

Ε: Φιλότιμη γυναίκα η μάνα του η γιαγιά.

Σ: Αφού λοιπόν άκουγε τον Δημητράκη, άκουγεν ας πούμε το νοικοκύρη του βαρκιού και οχλαγωγούσε και μάλωνε, ξέρω γω, κι έσκουζε, πάει και της λέει της γειτόνισσας της Μαριώς, η μάνα μου: «Πε του μπάρμπα Δημήτρη να μην φωνάζει, και ο άντρας μου ο Βασίλης ηπήρε το βαρκί και ηπήε στη Μουτσούνα να φέρει αλεύρι, να ζυμώσωμε τη Λαμπρή, που δεν έχωμε ψωμί.» Μάντα δω, μάντα δω […] Πάει λοιπόν και του λέει. «Ε, μη φωνάζεις Δημητράκη, μην φωνάζεις Δημητράκη και θα `ρθει το βαρκάκι.» «Γαμώ την ψυχή του! Ποιός μου πήρε τη βάρκα;» Αφού λοιπόν το `φερεν το αλεύρι, ο συχωρεμένος ο πατέρας μου στο σπίτι, 70 οκάδες αλέυρι, γεμίζει η μάνα μου η συχωρεμένη μία λεκάνη τέτοια αλεύρι. Τότες το αλεύρι ήτονε… 

Ε: Σου λέω για τυρί το τρώαν το άσπρο ψωμί. 

Σ: Γεμίζει λοιπόν μια λεκάνη τέτοια και την πάει απάνω και της λέει… Αυτή ας πούμε η υπόθεση πόσο ήταν, ήτονε 48 ώρες, να πάει ας πούμε ο πατέρας μου στη Μουτσούνα και να `ρτει. Γεμίζει μια λεκάνη αλεύρι, την παίρνει λοιπόν, της την πάει στην κυρά Μαριώ και της λέει, «Έλα Μαρία, πάρε να κάμεις τηγάνι στο Δημητράκη.» «Μάντα δα, ίντα;» «Δεν πειράζει, δεν πειράζει.» Αφού ήρτε λοιπόν ο άντρας της, τα κατσίκια ήβοσκε, του λέει «Μάντα δα, μάντα δα, θα κάνουμε τηγανίτες που… δε` ίντα μας ήφερε η Μαρία που πήρε το βαρκί.» «Ε, γαμώ την ψυχήν του πιο καλά…»

Ε: Ήταν το βαρκί, αλλά αφού γύρισε ο παππούς, ήβαλε η γιαγιά την λεκάνη με το αλεύρι, του το πήγε, σου λέει «Πάρε και συ να κάμεις τηγανίτες, που `ναι Πάσχα ας πούμε, να κάμεις ένα ψωμί των παιδιών σου.» […] Η ανέχεια, τι είναι η ανέχεια. Σ: Αυτά είναι.

1. σκεφτόταν

Το άρθρο Καβαντζάρουν τα Σοβρανικά μέρη, τον Άσπρο Κάβο, και του δίνουνε ολόκουπο και πάνε στην Μουτσούνα. Ψυχή! Καρδιά! εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.

Στα Χτένια με κουπιά και από εκεί Μουτσούνα

Σταύρ: Αρματώνανε τις βάρκες από τον Κάμπο, ο Σκοπελίτης ο Γιώργης, ο Παναγιώτης, ο Συμβολαιογράφος, ο Πρόεδρος ο αυτός, ο Τσαβαρής, και πάαιναν στα Χτένια με τα πανιά και με τα κουπιά. Σκοτώναν κολιό, γούπα. Από ‘κει επααίναν Μουτσούνα ολιόκουπο, πουλούσανε κι ερχόταν με κουπί πάλι στον Κάμπο.

Μιχ: Κι άμα τους έπιανε κάνας καιρός;

Σταύρ: Ε, ο Θεός κι η ψυχή μας.

Φανή: Μια φορά ηπήαινα πρόπερσι, είναι χρόνια πολλά, ηπηαίναμε στη Μουτσούνα με τη μαούνα, και ηγύριζα και ηκοίταζα τα Χτένια να πάνε στη Μουτσούνα κι ήλεα, κοίταξε, λέω, ολόκληρον πέλαον! Βρε αν ητύχαινε κάνα παπόρι! Με κουπιά.

Λευτ: Το βαπόρι εντάξει, ο καιρός είναι το θέμα. […] Αλλά τον καιρό άμα κατέβει καμιά βοριαδέλα από πάνω…

Σταύρ: Ήταν αθρώποι αυτώ, Μιχάλη… Αυτοί Μιχάλη, οι αθρώποι που σου λέω τότες στον Κάμπο, αυτοί οι αθρώποι, ήτανε αθρώποι αποφασιστικοί, ψύχραιμοι. Αρπούσαν τις βάρκες και πηαίνανε… Ήτανε τα χρόνια ζόρικα.

Φανή: Α, να βγάλω το φράγκο, μην αξιανείς τώρα που τα λεφτά είναι… Ξέρεις ίντα μου `λεε ο παππούς σου; «Κόλλα», λέει, «το σώβρακο, κόλλαε πάνω στο κρέας μας και κάναμε εεε να το ξεκολλήσωμεν.» Πάνω στον πάγκο ε;

Σταύρ: Αχ καλό μου πουλάκι μου, αχ καλό μου πουλάκι μου. […] Αντιλαμβάνεσαι; Αντιλαμβάνεσαι; Κουπί από μέσα από το Ξυλομπάτι το Καλοταριανό και να μου περνάς τους κάβους αυτούς, Μιχάλη μου, με σορόκο, με γρεγολεβαντίνα και να λες, Θεέ μου, θα πάω στο Βλυχό ν` αράξω να πάω στο σπίτι μου;

Μιχ: Με τον παππού μαζί ή; 

Λευτ: Με το θείο το Μήτσο.

Σταύρ: Και μου λες εμένα. Α πάνε στο Βάτο να μαζεύεις, να μαζεύεις τη γούπα και να λες… Να κατεβαίνει η βροχή και να κάνει έτσι «πβρρρ, πβρρρρρρ». Ναι, και να περνάς του Μοσχονά τον κάβο και να λες, Θεέ μου, θα πάω στο Βλυχό ν` αράξω;

Το καλαμάρι λοιπόν έβλεπε ας πούμε το χάνο, έπιανεν απάνω στο χάνο

Παλιός τρόπος ψαρέματος καλαμαριών

Μιχ: Τα καυτερά πώς τα κάνατε, για τα καλαμάρια τότε;

Στάυρ: Τότε; Α. Τότε είχαμε… Είχαν ένα καλούπι κι είχαν ένα μολύβι και το χύναν λοιπόν και το κάναν ας πούμε, με συχωρείς, τόσο, τόσο μάκρος. Μάκρος. Σκέτο μολύβι. Είχαν λοιπό` βελόνες από αυτές που ράβουν οι γυναίκες, ναι, και κάτω-κάτω στο εδώ…

Λευτ: Το γυρνάγανε.

Σταύρ: Το τυλίανε… Το τυλίανε, το τυλίανε, και το εφαρμόζα`. Οι βελόνες ας πούμε αυτές είχανε προεξοχή, προεξοχή. Όχι όπως είναι τώρα αυτά τα καυτερά και με αυτά…

Φανή: Ηπηαίνανε, Μιχάλη κι απ` όξω, ηγδέρνα` χάνο. Απ` όξω άμα πηαίνα`. Συρτή.

Σταύρ: Πααίναμε, Μιχάλη, στους χάνους και δέναμε το χάνο απάνω σε πετονιά. Λοιπό` ο χάνος ήτανε γδαρμένος, είχε βγει το… Του ‘βγάζαν το δερμάτι κι έβγαιν` ας πούμε, έμενε το αυτό, το κρέας. Πααίναμε λοιπόν στα πουντάρια¹, κάτω στο Βλυχό, πέρα στη Σπηλιά, ξέρω ‘γω. Το ρίχναμε λοιπόν κάτω. Το καλαμάρι λοιπόν έβλεπε, ας πούμε, το χάνο, έπιανεν απάνω στο χάνο. Το φέρναμε, το φέρναμε γυαλό, αυτό λοιπό` έτρωγε το χάνο. Είχαμε την απόχη, ωπ! Μέσα. Πάλι.

Μιχ: Κι αυτά από πού τα μαθαίνατε, τους τρόπους;

Σταύρ: Ε, οι γονείς μας.

Φανή: Παλαιοί, παλαιά. Αυτά είναι παλαιά, Μιχάλη. […]

Σταύρ: Έκανες ένα καλούπι μια κάργα του καλαμιού. Εκεί μέσα, όπως είναι, ας πούμε, το κενό της κάργας του καλαμιού, έχυνες το μολύβι. Αυτό έμενε, ας πούμε, έβγαινε μετά.

Λευτ: Καλούπι.

Σταύρ: Ναι. Αυτό, ας πούμε, έβγαινε μολύβι, μολύβι. Εδώ λοιπό` κάτω, γύρω -γύρω, γύρω -γύρω, βάζανε βελόνες. Αυτές τις βελόνες τις δέναν, ας πούμε, καλά, δεν ξέρω πώς τις επατωνιάρανε κι εδώ πάνω το τρυπούσανε. Το `καναν, ας πούμε, μια τρύπα και δέναν το σπάγγο. Και μ` αυτό… Το ασπρίζανε, το ασπρίζανε με μπογιά κι αυτό άσπριζε.

Φανή: Ηπήαιν` ο θείος ο συχωρεμένος στα Χτένια με το Γιώργο. Του λέει, λέ` «Για ρίξε το καυτερό επά να πιάσω κα…» Αφού ήριξε, λέει, το καυτερό, του κάνει, «Μα πέτρες έχει έβρει και δεν πατώνει το καλαμάρι, το καυτερό;»

Λευτ: Ήταν καλαμάρια από κάτω. 

1. άκρη-άκρη

Το άρθρο Να περνάς του Μοσχονά τον κάβο και να λες, Θεέ μου, θα πάω στο Βλυχό ν΄ αράξω; εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.

Ψάρεμα με τη βάρκα που τη λέγαν Σούβλα

Ελ: Ο πατέρας μου ψάρευε πρώτα. Θυμάμαι στα μικρά μου χρόνια, είχαμε μια βάρκα μισάρικια, μαζί την είχανε τα δυο αδέρφια, ο πατέρας μου και του γέρο-Κώστα ο πατέρας. Την είχανε μισή-μισή και πηγαίνανε όλο με εκείνη στο ψαρεμα. Ε, μετά που γίναν τα παιδιά, μεγαλώσαν τα παιδιά της θείας της Μαρίναινας, πηγαίνανε πάλι με τον Αντώνη τον δικό μας στα ψαρέματα και απασχολότανε. Ο συγχωρεμενος ο άντρας μου μετά αγόρασε βάρκα δικιά του. Την είχανε βρει ο Μπαρμπερογιάννης στην Νάξο, την είχανε βρει στη θάλασσα και έπλευε κάπου. Από κάποιο καϊκι έφυγε, από κάποιο καράβι, ποιος ξέρει. Έτυχε να `ρτει εδώ και λέει, «έχω μία βάρκα και την πουλάω.» Τα συφωνήσανε λοιπόν με το συγχωρεμένο τον άντρα μου και την πήρε, την πήρανε. Η Σούβλα που λέγανε, αν την έχετε ακούσει καμιά φορά… Ο Μαραγκός την είχε πάρει και μετά την πήρε ο Κώστας, ο γιος του,  στην Αμοργό, την είχεν στην Αμοργό. Ακόμα υπάρχει και την έχουνε κάνει κότερο, ήτανε τόσο γρήγορο πράγμα. Αφού πηγαίνανε στα Χτένια, πηγαίνανε και ερχότανε με τα κουπιά. Πηγαίνανε στις Μάκαρες και κουβαλούσε  χταπόδια κοφίνια, στις Μάκαρες. Ώστε να ρθουνε από τις Μάκαρες που  σκοτείνιαζε. 

Η: Με το κουπί τώρα; 

Ελ: Είχε κάνει και πανί. Είχε πάει στην Αθήνα, είχεν αγοράσει το πάνι, το `χε κόψει ο ίδιος, το `χε ράψει ο ίδιος, το `χεν μοντάρει, όλα τα `χε κάνει ο ίδιος. Και πηγαίνανε και στα Χτένια και στις Μάκαρες και φέρνανε κοφίνια. Το βράδυ θέλουν να `ρθουνε πια σκοτεινά κάτω, θε` να μπουρίσουνε με την μπουρού, γιατί αλλιώς δεν είχαμε επικοινωνία. Πότε ερχότανε, πώς, να  ξέρωμε να… Κι είχα εγώ έτοιμους τους γαϊδάρους και έβαζα πάνω τα κοφίνια και πήγαινα κάτω, εκείνοι κοπανάγανε χταπόδια και τρίβανε, ώστε να παω εγώ. Καθόμουνα κάτω, περιμέναμε και μετά τα φορτώναμε. Είχαμε ένα σύρμα όπως ήταν μεγάλη η αυλή μας πριν, είχε σύρμα έτσι σταυροειδώς, και το φορτώνανε χταπόδια όλο και ξεραινότανε κι εκείνα τα πουλούσαμε τότε. Τ` αγόραζεν ο Χρήστος ο Φαζάκος που λέμε και ο Μιχαλάκης.

Το άρθρο Πηγαίνανε στις Μάκαρες και κουβαλούσε χταπόδια κοφίνια εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.

Εμπόριο κρεμμυδιών

Λ: Εδώ τι έβγαζε το νησί;

Σ: Εδώ έβγαζε πολύ κρεμμύδι.

Λ: Ξερά κρεμμύδια; Τα δίνατε και…

Σ: Ναι. Ερχόταν από την Κάλυμνο τα καΐκια και φέρνανε διάφορα πράγματα από κει. Και δώνουμεν το κρεμμύδι και παίρναμε από κείνα τα πράγματα.

Λ: Από δω τι σας έλειπε και παίρνατε απ` έξω;

Σ: Σχεδόν όλα. Τότε δεν είχε ούτε σούπερ μάρκετ, ούτε μαγαζί να παίρνουμε. Είχαμεν ένα καΐκι από το Κουφονήσι, το ταχυδρομείο που λέγαμε, αλλά ήτανε μια φορά τη βδομάδα. Και παίρναμεν από κει τα ζυμαρικά, το λάδι από τη Νάξο. Τ` άλλα σχεδόν τα βγάζαμεν εδώ.

Λ: Ζυμαρικά φτιάχνατε καθόλου φρέσκα;

Σ: Όχι.

Λ: Όχι ε; Μακαρόνια…

Σ: Ναι μακαρόνια, ρύζια όλα αυτά τα παίρναμε απ` τη Νάξο.

Λ: Και μικρή που θυμάστε, παιδί που ήσασταν;

Σ: Και μικρή. Και μικρή, και που παντρεύτηκα ακόμα που `ταν το ταχυδρομείο, τα φέρναμεν από τη Νάξο, δεν είχαμεν τίποτα εδώ. Του Νικήτα κάτω του Μαρκουλή ήτανε καφενείο.

Μ: Κρεμμύδι πολύ βγάζαμε και πουλούσαμε. Τόνους, τόνους! Ερχότανε τα καΐκια απ` τη Χίο, απ` τη Σάμο, απ` όλα αυτά τα μέρη, απ` την Κω και φορτώνανε. Ήταν δηλαδή… Άσε που ηπαίρναμε… Θυμάσαι Σοφία; Και λάδι, κι αυτό, αλλά και χρήμα στο χέρι.

Σ: Εκεί κάτω που είναι του του συχωρεμένου του θείου του Γιάννη το χωράφι, που το `χεν τώρα ο Ηλίας ο… […] Εκείνο το χωράφι μια χρονιά θυμάμαι και βγάλαμε πέντε χιλιάδες κιλά. Οκάδες, ήταν τότε οι οκάδες και βγάλαμε πέντε χιλιάδες. Και το βγάζαμε κι ήταν το καΐκι στο μώλο και περίμενε και το πήρεν όλο. Και το πουλήσαμε μονήμερα από μέσα από το χωράφι αυτό το κρεμμύδι.

Β: Μία που το βγάλατε και μία που το πουλήσατε ε;

Σ: Ναι, ναι, δεν είχε φθορά καθόλου.

Μ: Φέρνανε και διάφορα εμπορεύματα αυτοί από κει κάτω ας πούμε. Ό,τι φανταστείς ηφέρνανε. Και έτσι επειδής δεν είχε και συγκοινωνία το νησί τότες καλή κι αυτό, αγόραζε ο κόσμος ό,τι ήθελε. Από πιάτα. από… Όλο το νοικοκυριό, τα πάντα.

Το άρθρο Μια χρονιά θυμάμαι βγάλαμε πέντε χιλιάδες οκάδες κρεμμύδι και ήταν το καΐκι στο μώλο και περίμενε και το πήρεν όλο. Και το πουλήσαμε μονήμερα από μέσα από το χωράφι  εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.

Εμπόριο κρεμμυδιών

Μ: Οι ντόπιοι πώς σας υποδεχτήκανε εκείνη τη χρονιά;

Φ: Οι ντόπιοι ήτανε άνθρωποι… η προσωποποίηση της αγαθοσύνης. Ιδίως εμείς, έχοντας εμπειρίες από Ναξώτες παμπόνηρους -οι οποίοι Ναξώτες τους κοροϊδεύανε αγρίως και τους εκμεταλλευόντουσαν. Γιατί το μόνο που παρήγαγε η Δονούσα ήτανε κρομμύδια, τίποτ` άλλο. Ερχόντουσαν λοιπόν οι Ναξώτες ψαράδες κυρίως, και Κουφονησιώτες, και τους παίρνανε για… όχι ένα κομμάτι ψωμί, για τίποτα, τα κρομμύδια. Τα οποία οι άνθρωποι τα κουβαλούσαν και από πάνω προς τα κάτω. Και τους τα παίρνανε δηλαδή… Μα αν σ` εμάς… Εμάς πιο πολλά μας τα δίναν έτσι, αλλά αν εμάς… Τους λέγαμε, «κάτι θα πάρετε». Εκείνοι τους κοροϊδεύανε και τους τα παίρνανε για το τίποτα, και μου φορτώνουν τα καΐκια κρομμύδια… Τους στείλανε δεν ξέρω, κάτι ψάρια, ούτε ξέρω τι κάνανε, κι εμείς να τους λέμε με τρόπο, μην τους τα… τόσο, ξέρω γω, και δε μας ακούγανε. Ήτανε η προσωποποίηση, σας λέω, της αγαθοσύνης αυτοί οι άνθρωποι.

Το άρθρο Ερχόντουσαν οι Ναξώτες ψαράδες κυρίως και τους παίρνανε για τίποτα τα κρομμύδια εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.

Τα μεταλλεία της Δονούσας και των Μακάρων

Η: Θείε εσείς για τα μεταλλεία τι ξέρετε;

Δημ: Έχω ακούσει ότι υπήρχαν και τα μεταλλεία εκεί και δουλεύανε και μερικοί ντόπιοι εκεί. Στον Κέντρο ήτανε, σε κάτι γαλαρίες.

Η: Ζούσατε εσείς όταν… `28 γεννηθήκατε, υπήρχαν ακόμα τα μεταλλεία.Δημ: Ναι, υπήρχανε, μέχρι το `39 υπήρχανε, και μετά μπήκεν ο πόλεμος και… Θυμούμαι εγώ που πήαινε ο κόσμος και δουλεύαν εκεί, ήμουν 11 χρονώ. Δεν ξέρω κι εγώ τώρα πώς ήτον τα μεταλλεία, ήταν κρατικά ή… . Αυτοί που είχαν έρτει, τα αφεντικά ας πούμε, ήτονε ξένοι, μάλλον ήτονε Αθηναίοι κι ήταν κι ένας Γερμανός. […] Κάπου ανήκανε αλλά δεν το `χουμε ερευνήσει αυτό το θέμα κι έπρεπε να το ερευνήσωμε, ας πούμε. Μόνο ο Κώστας αυτός εδώ θα ξέρει κάτι, γιατί ήτον και μες στα χωράφια του εκεί στον Κέντρο, αυτουνού ήτον τα χωράφια όλα. Των Κωβαίωδων και του Πράσινου, του Πράσινου του Ψεύτη εδώ. Ήταν οι γαλαρίες αυτές και ηδουλεύαν εκεί κόσμος, ήτονε καλά. Γιατί και πριν αυτά υπήρχεν κι άλλο ένα νταμάρι στις Μάκαρες που βγάλαν μάρμαρο, πλάκες, […] ξέρω γω τι και πηαίναν και κει και δούλευαν οι από δω. Ήταν κάτι αφεντικά κι από κει από την Αθήνα, ένας Αριστείδης, ένας Γιάγκος. Το θυμάμαι αυτό γιατί με `παιρνε και μένα ο πατέρας μου στις Μάκαρες για να μαζεύω αλάτι τα καλοκαίρια. Ήμουν παιδί, ήμουνα σχολειό, το `35, `36, `37 ας πούμε, αλλά ηπήαινα εγώ στην αλατσαριά, που λέμε, κι μάζευα ένα καλάθι αλάτι κάθε μέρα και το `φερνα κάτω. Άμα ερχόμασταν το Σαββάτο, έρχουντον εδώ όλοι, ήτον καμιά τριανταριά-σαράντα εργάτες με δυο λατίνες, ήταν οι βάρκες μεγάλες, πααίναν και παίρναν τους ανθρώπους άμα ήταν καλός καιρός, και τη Δευτέρα πάλι το πρωί πηαίναν πέρα. Από κει πηαίναν οι βάρκες στη Μουτσούνα και φέρνανε τροφές, ψωμιά, είχε φούρνο στη Μουτσούνα, πηαίναν εκεί. Είχανε χτίσει εκεί μια σαράδα σπίτια, έτσι πρόχειρα, με μάρμαρα, και είχε καθένας ένα σπιτάκι. […] Είχε έτσι παραπάνω ένα μεγάλο κτίριο που ήτονε σιδηρουργείο, κει στομώναν τα εργαλεία.

Το άρθρο Ήταν οι γαλαρίες αυτές και ηδουλεύαν εκεί κόσμος, ήτονε καλά εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.

Η πρώτη επαφή των αρχαιολόγων με το Βαθύ Λιμενάρι

Φ: Και κάποια στιγμή, πώς, ποιος μας είπε, αυτό δεν μπορώ να το θυμηθώ, πήγαμε στο Βαθύ Λιμενάρι. Και δεν πήγαμε περπατώντας, πήγαμε με… γιατί είχαμε το πλεούμενο.

Β: Είχατε κάποια πληροφορία από κάποιον δηλαδή, ότι υπάρχουν αρχαία στο Βαθύ Λιμενάρι;

Φ: Ναι, δεν μπορώ να θυμηθώ όμως πώς. Τώρα, ο Ρος το λέει ότι πήγε κατά κει; Εμείς πήγαμε, μας είπε; Δεν μπορώ να θυμηθώ. Και πάμε στο Βαθύ Λιμενάρι, βγαίνουμε επάνω, περπατάμε ως τη μύτη, όπου έκπληκτοι αρχίζουμε και βλέπουμε αρχαία! Φαινότανε τ` αρχαία. […] Ήταν επάνω. Εκεί υπάρχει κι ένα πολύ μεγάλο πρόβλημα στο Βαθύ Λιμενάρι, έχει πολύ ενδιαφέρον δηλαδή, είναι απ` τους μοναδικούς οικισμούς στο Αιγαίο, αν αξιωθώ κιόλα και το δημοσιεύσω, ανεξάρτητα από την πολύ σπουδαία κεραμική που μας έδωσε -και είναι σπουδαία γιατί στο Αιγαίο και γενικότερα στην Ελλάδα οικισμοί δε βρίσκονται. Διότι είναι πάρα πολλά τα νεκροταφεία, ψάχνουν τα νεκροταφεία, παντού υπάρχει αρχαιοκαπηλία, οπότε οι αρχαιολόγοι ψάχνουμε πιο πολύ νεκροταφεία για να σώσουμε τ` αρχαία, κι είναι πολύ λιγότεροι οικισμοί. Και οικισμοί κιόλας αυτής της εποχής, γεωμετρικής εποχής, δεν υπάρχουν […] και περιτειχισμένο κιόλα. Υπάρχει ένα, έχει βρεθεί στη Χίο στο Εμπορειό, πάλι σε ένα ακρωτήρι, και δεν έχουμε άλλο γεωμετρικής εποχής στο Αιγαίο, δεν υπάρχουν άλλα. Λοιπόν πάμε, πάμε και βλέπουμε… ήταν αυτοί οι δύο οι εργάτες οι Ναξώτες που σας είπα, οι Χωραΐτες, πάρα πολύ καλοί, ιδίως ο ένας ο Πέτρος έπιανε το μάτι του πάρα πολύ, λέει «Τρεχάτε, τρεχάτε εδώ, να δείτε, έχουμε αγγεία!» και μέσα σε στρώματα από στάχτες. Βέβαια είχε βρεθεί ένα πολύ μεγάλος λάκκος προς την ανατολική πλευρά, με στάχτες, το οποίο είναι μεγάλο πρόβλημα τι είναι αυτό το πράγμα. Τότε δεν ξέραμε και καλά-καλά δηλαδή κιόλα, άσχετο τώρα που βρέθηκαν άλλα πράματα και μπορεί να σκεφτεί κανένας γι` αυτό, εγώ θέλω να πάω να μείνω μια-δυο μέρες να μελετήσουμε τον χώρο και με άλλους συναδέλφους, ιδίως αρχιτέκτονες, γιατί δεν έχει πάει αρχιτέκτονας εκεί, παρά μόνο που πήραμε μια φορά πριν 7-8 χρόνια να επιβεβαιώσουμε αν είναι σωστή η τοπογράφηση αυτή. Όπου λέει ο Πέτρος, «Τρέξτε, ελάτε, βγάζουμε αρχαία!» Αρχίσαμε λοιπόν να βγάζουμε αρχαία, η ώρα ήτανε κατά τις δυόμισι-τρεις […] και βγάζουμε κομμάτι κι ένα από αυτά τα αγγεία τα πολύ ωραία που σας έδειξα τα μεγάλα, είναι από αυτή την πρώτη χρονιά, πριν απ` την ανασκαφή δηλαδή. Βγαίνουν κομμάτια, κοιτάμε, εμείς νομίζαμε ως συνήθως, προϊστορικά βρίσκαμε. Βρε δεν είναι προϊστορικά, βρε τι είναι αυτά, τα καθαρίζαμε έτσι, προϊστορικά δεν είναι. Πω,πω, τι `ναι αυτό το πράμα! Εντωμεταξύ ένα μεγάλο νεκροταφείο που έχω βρει εγώ στη Νάξο πολύ σπουδαίο, δεν είχε βρεθεί. Ήταν ακόμα πριν αυτό. […] Θέλω να πω, ήτανε πρωτοφανή πράγματα αυτά που βλέπαμε τότε. Βρε γεωμετρικά, κι από μεγάλα αγγεία…

Θυμάμαι που είπανε, αυτά τώρα θα είναι για μας και τα παιδιά μας, θα τα θυμόμαστε

Η συγκίνηση των αρχαιολόγων

Φ: Όλη, όλη η περιοχή, ήταν το θέμα ότι γινόταν ανασκαφή εκεί. Δηλαδή και δεν εννοώ μόνο τη Δονούσα, εννοώ και τα γύρω νησιά, μετείχαν όλοι. Οι δε άνθρωποι, στο τέλος που τους έβγαλε λόγο ο Τσάκος και τους είπε «Ξέρετε, είναι σπουδαίο…» […] Οι άνθρωποι ήτανε πάρα πολύ ενθουσιασμένοι ότι μετείχαν σε κάτι τέτοιο, και θυμάμαι που είπανε, «Αυτά τώρα θα είναι για μας και τα παιδιά μας, θα τα θυμόμαστε…» Πώς είπανε; Όχι σαν παραμύθι… Είπανε κάτι που μας είχε συγκινήσει πολύ. […] Έλεγαν παράδοση […], κάτι σαν παραμύθι και παράδοση και όλο αυτό. «Θα το θυμόμαστε εμείς και τα παιδιά μας αυτό το πράγμα.»

Το άρθρο «Τρέξτε, ελάτε, βγάζουμε αρχαία!» εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.

Χρονολογία κατασκευής λιμανιού και άφιξης ρεύματος. Η πρώτη τηλεόραση

Δημ: Το ρεύμα στη Δονούσα πρωτομπήκε το `83[…], 1983. Το `86 έγινε ο μόλος.

Λάρα: Την πρώτη τηλεόραση τη θυμάστε εσείς πότε ήρθε;

Δημ: Και η πρώτη τηλεόραση ήρθε με μηχανή, με βεζινομηχανή. Την έφερε ένας γαμπρός μου, μια του πατέρα του και μια του πατέρα μου. Δύο τηλεοράσεις, μια ήταν από δω την πλευρά και η άλλη ήταν απέναντι. Με βεζινομηχανή. Και τότες μάλιστα ήταν ο Άγνωστος Πόλεμος, ένα έργο τότες, το σήριαλ εκείνο και τρέχαν όσοι… οι μισοί… αλλά οι περισσότεροι ερχόταν σε μας, ήταν πιο κοντά εδώ. Γέμιζε το σπίτι μέσα, για να δούνε τον Άγνωστο Πόλεμο. Αυτό ήταν μέσα στο εξήντα τόσο, τη δεκαετία του `60 βέβαια.

Η ενημέρωση γινότανε αν ερχόταν κανένα καΐκι. Ε, και μαθαίνανε έτσι, ο ένας με τον άλλον

Η ενημέρωση για τα γεγονότα. Το πρώτο ραδιόφωνο

Ηλ: Εσείς τώρα, ενημερωνόσασταν για τις εξελίξεις; 

Δημ: Εδώ πέρα;

Ηλ: Ναι.

Δημ: Όχι, όχι, δεν ενημερωνόμαστε τίποτα. Ε, όταν πρωτοήρθε ένα ραδιόφωνο με μπαταρίες υγρές, τρέχαν όλοι να μάθουν, ν` ακούσουνε, να πει τίποτα.

Λάρα: Θυμάστε πότε ήταν αυτό; 

Δημ: Ε, αυτό ήτανε μέσα στο `49, εκεί χάμω.

Λάρα: Και ποιος το έφερε; Η κοινότητα εδώ;

Δημ: Όχι, όχι, το είχε μάλιστα ένας ο οποίος δε ζει τώρα, Μαρκουλής Χρήστος.

Κατ: Ο Φαζάκος;

Δημ: Ναι. Ε, μετά… πήρε κι ο πατέρας μου, είχε με υγρές μπαταρίες ένα τόσο ράδιο.

Λάρα: Το πρώτο ραδιόφωνο πού το βάλατε; Σε καφενείο ή σε σπίτι; 

Δημ: Στο σπίτι, στο σπίτι, δεν ήταν σε καφενείο. Ο καθένας ενημερωνόταν, ας πούμε, μέσα από το… Και ακόμα υπήρχε αυτή η μουσική που υπάρχει και τώρα ακόμα, τα κουδουνάκια που λέγαμε. «Α,» λέγανε κάποιες γυναίκες, «άμα τ` ακούς αυτά τα κουδουνάκια δεν είναι καλό.»

Λάρα: Ποια κουδουνάκια;

Δημ: Είχε μια μουσική εκπομπή το ραδιόφωνο το κρατικό τότες, και την επαναλαμβάνουν και κάπου-κάπου, έτσι με κάτι…[…] Καμιά φορά που το βάζει στις 28 Οκτωβρίου; Σαν εμβατήριο είναι, που μιλάει ο εκφωνητής και λέει, ότι «Μέχρι τώρα αυτή τη στιγμή μίλαγε ο ελληνικός σταθμός, από δω και πέρα πέφτει σε γερμανικά χέρια» κι έβαζε και τη μουσική αυτή. Τέλος πάντων, η ενημέρωση γινότανε αν ερχόταν κανένα καΐκι, γιατί επειδής εδώ το νησί είναι άγονο και είναι πάντα πέρασμα για τη Μέση Ανατολή, όλα τα αυτά με φουρτούνες και με αυτά προσεγγίζανε σκάφη εδώ πέρα, ε και μαθαίνανε έτσι ο ένας με τον άλλον.

Λάρα: Δηλαδή από το πρώτο ραδιόφωνο που λέτε γύρω στο `49 -`50, μαζευόταν ο κόσμος ν` ακούσει ειδήσεις εκεί; 

Δημ: Ε, ναι μαζευόταν στα σπίτια σε αυτά, μαζευότανε.

Λάρα: Α, μετά φέρανε κι άλλοι;

Δημ: Ε, μετά φέρανε κι άλλοι. Ε, ήταν πια το μέσο ενημέρωσης.

Λάρα: Δηλαδή στον πόλεμο δεν είχατε εδώ κάποιο ραδιόφωνο, να μαθαίνετε τι γινότανε;

Δημ: Όχι, όχι. Όχι τίποτα. Πού να μάθεις; Με τίποτα. Ό,τι δηλαδή… αν ερχόταν καμιά βάρκα από Νάξο, από αυτά, ν` ακούσεις κάτι.

Το άρθρο Το ρεύμα στη Δονούσα πρωτομπήκε το `83. Το `86 έγινε ο μόλος εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.