Η φουβού. Το γάλα της μάνας. Η παρασκευή του καφέ.

Ε: Δεν υπήρχαν τότε ούτε πετρογκάζια, ούτε γκαζιέρες, ούτε τίποτα, μόνο ξύλο. Ξύλο και φουβού, δεν ξέρω αν την ήξερες τη φουβού; Όπως  το μαγκάλι, ήταν ένα πράμα με πόδια, το φτιάχνανε ο γύφτος αυτό, […] με τρία πόδια. Έτσι πατούσε κάτω. Εδώ δίπλα άνοιγε ένα παραθυράκι, άνοιγε κι έκλεινε πάλι το παραθυράκι. Εδώ μέσα είχαμε ένα σίδερο και το `χανε σκάρα έτσι μέσα. Μέσα σ` αυτή τη σκάρα έβαζες τα κάρβουνα.

Σ: Από πάνω.

Ε: Από πάνω από τη σκάρα. Από κάτω ήτανε κενό κι έβγαινε από δω από το παραθυράκι, έβαλε αέρα, και έβαλες τα κάρβουνα, τα άναβες με ένα κλαδάκι, από δω φυσούσε βέβαια κι από πάνω κι από δω κι ανάβανε. Έβγαινε και η στάχτη από δω, όσο χώνευε το κάρβουνο που εγίνοντο στάχτη έβγαινε από δω. Έβαζες λοιπό απάνω εκεί το μπρίκι κι έκανες τον καφέ, το τσάι, το φλασκόμηλο, ό,τι ήθελες. Ηκάναν οι μανάδες μας το φαΐ των παιδιώ`, το βάζανε ένα κατσαρολάκι. […] Έβαλε το κατσαρόλι επάνω, έκανε η κάθε μάνα που `χε το παιδί, του `κανε το φαΐ του παιδιού. Τότες αλεύρι του `κανε, σούβλι που λέμε, με λαδάκι, με ζαχαρίτσα μέσα, το σάλευε κι όταν εγίνουντο σαν κρέμα, αυτό ταΐζανε τα παιδιά. Τα θηλάζανε βέβαια τότες οι μανάδες πολύ τα παιδιά, μέχρι μεγάλα παιδιά. Ηκάνανε γάλα, δεν τα ποτίζανε γάλα όπως τα ποτίζουν τώρα τα παιδιά. Εκείνες κάνανε γάλα οι ίδιες και τα θηλάζανε, δεν τα ποτίζανε καθόλου γάλα ξένο, τίποτα, ό,τι πίναν από την ίδια. Κάνανε πολύ γάλα τότες οι μανάδες μας, γι` αυτό ηγίνουντο και τα παιδιά γίνανε μεγάλα. Τα βυζάνανε μέχρι μεγάλα γάλα, δεν το ξέρανε το γάλα το έτοιμο, ούτε κουτί ούτε τίποτα, επίναμε ό,τι έκανε η μάνα. Αυτό εθηλάζαν και πίνανε. Και μ` αυτό ημαγειρεύαν και κάναν του παιδιού το φαγητό και έτρωγε κι εγώ το πρόλαβα τη φουβού. Η μάνα μου ήθελε να βάλουμε τον καφέ, τότες τον ηφέρναν τον καφέ ακαβούρδιστο, […] και μ` έχε εμένα η μάνα μου, τον ηκαβουρδίζαμε σ` ένα τηγάνι, να μαυρίσει ας πούμε, να γίνει το χρώμα του καφέ, αυτό το σπυρί που ήτανε, ακαβούρδιστος. Και μετά αφού είναι να καβουρδιστεί, να το βάλεις στον κόπανο, να το κοπανήσωμε, να το κοπανήσωμε, να γίνει, ας πούμε, ψιλό. Μετά ηστρώναμε ένα χαρτί, το κοσκινίζαμε με την τριχιά, να πάει κάτω το ψιλό. Όσο έβγαινε πάλι απάνω χοντρό, πάλι το κοπανούν, να το ξανακοπανήσωμε μέχρι να τελειώσει και μετά το βάλαμε στο κουτί και το βράζαμε τον καφέ σε αυτό τη φουβού που σου λέω. […] Ήτανε κουραστικό, αλλά ήταν ωραίο, παραδοσιακό.

Σ: Κοίταξε να δεις εσύ απάνω που σου λέει για την τροφή αυτή που τρώαν τα παιδιά, έτσι; Λοιπό`, αυτό το μωρό είναι θρεμμένο με αυτήν την τροφή και με το στήθος της γυναίκας, της μάνας. (Δείχνει μια παλιά φωτογραφία) […] Αυτό το μωρό, αυτό το παιδί, πόσων μηνών περίπου να `ναι… λοιπό`, είναι θρεμμένο με το στήθος της μάνας […], με το γάλα της μάνας, και με αυτό το φαΐ της φουβούς, δίχως να `χει φάει ξένη τροφή.

Το άρθρο Αυτό το παιδί είναι θρεμμένο με το στήθος της μάνας και το φαΐ της φουβούς εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.

Οι ξερολιθιές

Η: Και θεία, όλες αυτές τις ξερολιθιές, τις τραφιές που κρατάνε τα χωράφια, αυτές τις χτίζατε εσείς ή υπήρχε κάποιος που τις έχτιζε;

Ελ: Όλοι εδώ οι παλιοί, ο πατέρας μου, ο πατέρας της Σοφίας, ο θείος μου ο Νικόλας του Βαγγέλη ο πατέρας, πάνω, του Χρήστου ο πατέρας, ο νονός μου ο Αντώνης της Ειρήνης ο πατέρας, όλοι χτίζανε τους τοίχους τους. Ετούτες τις ξερολιθιές, τα τραφάκια, τα χτίζαν οι ίδιοι, δεν ηπαίρνανε ποτέ μάστορα. Όχι, κανένας. Ήτανε μαντρωμένα τα χωράφια, το μαντρώνανε γύρω-γύρω, όπως είναι πέρα κει στ` αλώνι. Τώρα έχουνε πέσει. Αλλιώς ποτέ δεν αφήνανε, που υπήρχαν αυτοί οι παλιοί όλοι, μόλις ήπεφτε πέτρα, το ξαναχτίζανε, δεν το αφήνανε να ισοπεδωθεί.  Και βάζαμε τα ζώα μέσα στο χωράφι. Εμείς πίσω τα χωράφια, κει που είναι συκιές μαντρωμένες, αν πηγατε μέχρι εκεί πίσω, ο Μιχάλης πλήρωσεν τον Αντώνη απάνω κι έφερε σύρματα και τις εμαντρώσαμε τις συκιές, πριν δεν είχαμε σύκο να φάμε, τα τρώγαν τα ζώα, τα κατσίκια, δεν αφήνανε… Το χωράφι που το `χαμεν εμείς ήτανε ολόκληρο έξι στρέμματα χωράφι, ήταν μαντρωμένο και βάζαμε τα ζώα μέσα. Αφού θέλει να τελειώσουμε τα σπαρτά ή καλοκαιρινά, αν είχαμε σπείρει ή κρεμμύδι, οτιδήποτε, τα βάζαμε μέσα, τα κλείναμε και δεν ηβγαίνανε πια έξω. Πηγαίναμε τα παίρναμε, τα ποτίζαμε και τα ξαναβάζαμε πάλι μέσα στο χωράφι, δεν ηβγαίναν έξω. Γι` αυτό φαίνονται οι πέτρες αυτές, αλλά τώρα έχουνε πέσει. Ο δρόμος που πάει μέχρι πίσω σ` ένα ορισμένο σημείο, ήτανε χτισμένος μέχρι πίσω-πίσω. Όλα ήταν μαντρωμένα. Κάθε ένας είχε το δικόν του μαντρωμένο. Ο παππούς σου […] είχεν αρκετές κατσίκες και τις επήγαινε και τις εμαντρίζε, δε βαριότανε, είχε χτίσει  απέραντο μέρος. Εκείνος ο τοίχος που έχει μαντρωμένο, το έχεις προσέξει πόσο είναι; […] Εγώ έχω περάσει και τώρα, από τη Σκοινούσα με το καράβι που βλέπω τις τοίχους, όλα τα χωράφια είναι κλεισμένα, αλλού με σύρμα κι αλλού με τοίχους.

[…]

Η: Αυτά τώρα θεία τα φτιάχνανε οι δικοί σας προτού γεννηθείτε; Δηλαδή είναι πολύ παλιό χτίσιμο;

Ελ: Ναι, παλιά χτισίματα, πριν γεννηθώ εγώ, τα `χανε χτίσει οι πιο παλιοί. Ε, απλώς κι οι δικοί μας χτίσαν ακόμα και τα μαντρώσανε και τα διατηρούσαν κιόλα, αν έπεφτε μια πέτρα από κατσίκι να βγει απάνω ή από κάτι να πέσει να γκρεμίσει ο τοίχος, τον εξαναχτίζανε. Τώρα άμα δούνε μιά πέτρα πεσμένη, δίνουν μια κλωτσιά και πέφτει και η άλλη, για να περνούνε τα ζώα, να μην μποδίζονται.

Το άρθρο Μόλις ήπεφτε πέτρα το ξαναχτίζανε. Τώρα άμα δούνε μιά πέτρα πεσμένη, δίνουν μια κλωτσιά και πέφτει και η άλλη εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.

Πώς φτιάχνανε τα κάρβουνα

Η: Και τα κάρβουνα θείε πως τα κάνατε; […]

Κ: Τα κάρβουνα βγάλαμε τα κουτσούρια από τα χωράφια γύρω γύρω τις σκοινιές, τα στοιβάζαμε και τα χτίζαμε μετά από πάνω κανονιές [?], για να μην μπαίνει το χώμα μέσα και το βάζαμε φωτιά από κάτω και καίουντο με τον καπνό. Άμα ΄θελε να κάει το ένα, τέσερεις τρύπες του ΄φήναμε. Μια απο ΄δω, μια απο ΄δω, έτσι σταυρό και μια μια ήβγαζε φωτιά. Άμα ΄βγαζε φωτιά, το κλείναμε και τέλος ηκλείνουντον όλα και βγάζαμεν τα κάρβουνα μετά. […]

Η: Και αυτά τα κάρβουνα που τα χρησιμοποιούσατε;

Κ: Τα πουλούσαμε. […] Μύκονο και Σαντορίνη. Τότες η Μύκονος ξύλα, […] η Σαντορίνη τα ίδια, δεν είχανε τώρα τέτοια όπως είναι τώρα. Τότες η Μύκονος με ξύλα και με κάρβουνα ηπολεμούσε, η Σαντορίνη τα ίδια. 

Το άρθρο Τότες η Μύκονος με ξύλα και κάρβουνα ηπολεμούσε εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.

Ο επισκευαστής εργαλείων στη Μεσαριά, ο «Γύφτος»

K: Γύφτο ποιον λέγανε;

Ελ: Του Αναστάση τον πατέρα.

Η: Γιατί;

Ελ: Στόμωνε, έκανε γύφτικες δουλειές δηλαδή. Έφτιαχνε τα εργαλεία, όλα τα εργαλεία που σκάβανε εδώ, αξίνες, τα δικέλια, τσάπες όλα, ήταν ο γύφτος του νησιού. Είχεν πολλή δουλειά, γιατί είχε τόσους νοικοκυρούς, πάρα πολλούς νοικοκυρούς, και τώρα εκείνα τα χρόνια δεν τους πληρώνανε με το κομμάτι, τους δώνανε από δυο γκαζοντενεκέδες καρπό, κριθάρι, σταρομίγαδο, όχι δηλαδή… ούτε κριθάρι-κριθάρι, ανακατωστά σταρομίγαδο¹. Τους δίναν από δυο ντενεκέδες το κάθε σπίτι, ο κάθε νοικοκύρης. Ένα ο πατέρας μου, ένα ο θείος μου ο Βαγγέλης, ένα ο Νικόλας, ένα ο Μαρίνος, ήταν τόσα αδέρφια εδώ στη γειτονιά, ένα ο πεθερός μου. Ό,τι είχανε να πάνε να στομώνει, αφού κάνανε δουλειές αγροτικές, είχαν εργαλεία και πήγαιναν και στομώναν.

1. ανάμεικτο σιτάρι και κριθάρι

Το άρθρο Έφτιαχνε τα εργαλεία, αξίνες, τα δικέλια, τσάπες όλα, ήταν ο γύφτος του νησιού εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.

Ο σύζυγος χτίστης, ο βοηθός του ο Γιώργαρος και η κατασκευή τσιμεντόλιθων

Ειρ: Ο άντρας μου ήτανε χτίστης, ήχτιζε, ησοβάτιζε. Αυτό το σπίτι το `χει εκείνος χτισμένο, τούτο από πίσω που `ναι η άλλη μου κόρη και κάθεται η Βάσω, ναι. Όλα εκεί πέρα, στην Πέρα Γειτονιά όλα αυτά, τα `χε χτισμένα. 

Λάρα: Και είχε δουλειές εδώ και έχτιζε;

Ειρ: Και είχε δουλειές εδώ και είχεν να σκολάσει κουρασμένος να `ρτει στη Μεσαριά  να φάει, να κοιμηθεί και πάλι το πρωί… Με τα πόδια ε; Ούτε δρόμο είχε. 

Λάρα: Αυτό το σπίτι το είχε χτίσει μόνος του; 

Ειρ: Μόνος του, ηκουβάλει, είχε βάρκα μεγάλη, πήαινε στο από κει, στο Βαθύ Λιμενάρι, αν ξέρεις, που `ναι ο μύλος ο κάτω, από κάτω που `ναι ένα λιμανάκι. Πήαινε κι έκανε τους τσιμεντόλιθου και μετά τις ηκουβάλει με τη βάρκα εκεί πέρα από κάτω από το Σκατζόχοιρο¹. Ύστερι με τα γαϊδουράκια τις ήφερνε επά και τα `χτιζε. Είχε κάνει κόπο, κόπο που δεν ηλέγουντο. Ε, ύστερι, πάει.

Λάρα: Με τα χέρια χτίζαν όλοι τότε ε;

Ειρ: Όλα, όλα με τα χέρια.

Δήμ: Κι ο Γιώργαρος βοηθός.

Ειρ: Ήτον και ο Γιώργαρος βοηθός.

Δήμ: Ήταν ο βοηθός του πατέρα μου. E ναι, μαζί χτίζανε. 

Ειρ: Τώρα αυτός ο κακόμοιρος είναι στη Νιο, τον έχει ο παπάς, είναι λέει πιασμένος, ούτε βήμα παίρνει. Είχε κάνει κόπους κι αυτός, πολλούς κόπους, τώρα τα πληρώνει. Ο Γιώργαρος. 

Δήμ: Ο Γιώργαρος ήταν ο μεταφορέας του νησιού παλιά, δεν ξέρω αν το θυμάσαι εσύ.

Ηλ: Θυμάμαι, πώς δε θυμάμαι.

(Σε αυτό το σημείο μιλάνε και οι δύο μαζί. Η μεταγραφή γίνεται σαν να μιλάνε ξεχωριστά).

Δήμ: Ψυγεία, κουζίνες, τα σήκωνε στην πλάτη και τα πήγαινε στα σπίτια. Δεν υπήρχαν δρόμοι ούτε αυτοκίνητα τότε. Όποιος έφερνε πράγματα έπαιρνε το Γιώργαρο και του τα κουβαλούσε.

Ειρ: Είχε δυο γαϊδουράκια και ηκουβάλει τα σκουπίδια. Ύστερι ήρχουντον το παπόρι, όποιοι ήρχουντον τον ηξέρανε και τον ηπαίρνανε και των ηκουβάλειν τα πράγματά του. Τι να κάμουμε; Να, το μηχάνημα αυτό που `κανε ο συχωρεμένος τις τσιμεντόλιθους είναι εκεί πάνω.

Λάρα: Πώς τους έκανε;

Δήμ: Είχε ένα καλούπι και έβαζε το τσιμέντο μέσα, χαλίκι, τσιμέντο, δεν ξέρω, και άμμο βάζανε λογικά, ναι, έφτιαχνε το χαρμάνι αυτό δηλαδή, και το `βαζε εκεί μέσα και το είχε το καλούπι και βγαίναν οι τσιμεντόλιθοι.

Ειρ: Ναι, μόλις ήθελε να καταλάβει ότι είχε μπήξει το υλικό, είχεν κάνει ένα μέρος τόσο, πρέπει να `ναι ίσιο το μέρος, για να τις βγάλεις τις τσιμεντόλιθους, γιατί `εν ημπορεί να `ναι οι τσιμεντόλιθοι στραβοί… να πας να χτίσεις, δεν ημπορεί. Και είχεν κάνει λοιπόν, επήαινα γω, όλοι είχαν περάσει από τα χέρια μου, αυτό το σπίτι, της Βάσως, ετούτο. Τις ήκανε εκείνος, τις ηκουβάλει κάτω-κάτω στο μόλο, πήαινα εγώ με το γάδαρο, τις ηκουβάλου κάτω-κάτω, είχεν το Γιώργαρο… τσι βάλαν μες στη βάρκα, τις ηφέρναν κάτω.

Λάρα: Α, με τη βάρκα.

Ειρ: Με τη βάρκα.

Λάρα: Με κουπιά ε; Ή με μηχανή; 

Ειρ: Είχε μηχανή, είχε μηχανή. Τώρα είναι το εργαλείο εκεί πάνω.

Δήμ: Στις Μάκαρες πήγαινε κι έφερνε άμμο, χαλίκι.

Ειρ: Ηπήαινε στην Καλοταρίτισσα, στο Λιβάδι…

Δήμ: Θυμάμαι εγώ πολλές φορές μ’ έπαιρνε μαζί του ο πατέρας μου, για να του κρατάω τα τσουβάλια, να βάζει το χαλίκι και την άμμο μέσα.

Ειρ: Στο Βαθύ Λιμενάρι, στον Κέντρο. Στο Βαθύ Λιμενάρι τις είχε βγάλει όλους, όλους τους έβγαζε εκεί κάτω και πήαινα εγώ, ηβόσκιζα τα κατσά μου το πρωί, τα `βαλα μες στο ρέμα, ηπήαινα κάτω με το γάδαρο, πήαινα φαΐ και όλοι που ήτο έτοιμοι για ν’ αυτό, τις ήβαλα στο γάδαρο και πήαινα κάτω.

1. μαγαζί στον Σταυρό

Το άρθρο Πήαινε κι έκανε τους τσιμεντόλιθου και μετά τις ηκουβάλει με τη βάρκα εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.

Γούρνες για να διατηρούνται μέσα οι αστακοί ελλείψει ψυγείων

Λάρα: Και αστακούς είχε. […]

Λευτ: Αστακοί ήταν έξω σε γούρνες, εγώ τις πρόλαβα τις αστακογούρνες. Σε γούρνες έξω, σκέψου.

Φανή: Εγώ το θυμούμαι…

Λευτ: Και τώρα πουλάνε, τα αστακούδια τα αυτά τα πουλάνε τώρα. Παλιά τα πετάγαν όλα.

Φανή: Ακούς βρε συ; Αν τα δεις αυτά τα πράγματα που είχαν από κάτω από την αστακόγουρνα, εγώ το θυμούμαι μια χαρά, οι Μυκονιάτες, είναι όπως τις τράους που είναι με τα κόρνα, έτσι δα ήτον τα πόδια τως.

Λευτ: Τα κέρατα των… Τα πόδια των αστακών ήταν σαν τα κέρατα που είχε ο τράγος. Έτσι μεγάλοι ήταν οι αστακοί.

Φανή: Εκείνα τα αυτά… Ηρίχναν τις σκινιές από πάνω και…

Λευτ: Μη βγει κάνα χταπόδι έξω ε;

Φανή: Όχι, για να μην ημπεί ο ήλιος να μην τα… Για τον ήλιο.[…] Μια φορά, λέει…

Λευτ: Ξέρεις, άμα μπει χταπόδι μες στην αστακόγουρνα, πάει.

Φανή: Ξεραθούν όλα.

Λευτ: Ψοφήσαν όλα.

[…]

Φανή: Ακούς Λευτέρη; Ήρχουντο ο παππούς σου με τη συχωρεμένη από το Μοσκονά και της λέει […] «Ε πάαινε βάλε το καζάνι απάνω, να κατέβω επά κάτω στην αστακόγουρνα, θα φέρω εγώ φαΐ.» Βαλεί και πιάνει ένα και […] Ακούς βρε;[…] Ηκατεβαίνε από το Μοσκονά… «Πάνε βάλε τον τέτζερη απάνω. Κατεβαίνω», λέει, «πέφτω έτσι δα οι αστακοί! Πιάνω», λέει, «ένα του καλού καιρού και δώνω εδώ μια μαχαιριά στο στήθο και το φέρνω», λέει, «απάνω και τρώμε», λέει, «μια σαλάτα! Πού θα τις ανεστορήσει», λέει, «τόσα κομμάτια;» Αλλά μεγάλη γούρνα, Λευτέρη. (Μιλάει και ο Σταύρος παράλληλα). Ήθελε να κοπανήσουν ένα, να του αφήκουν και αχινούς[…]

Λάρα: Με αχινούς τους πιάνανε;

Λευτ: Όχι, βάζαν μέσα αχινούς για να φάνε οι αστακοί.

Φανή: Οι αστακοί να φάνε αχινούς. (Μιλάει και ο Σταύρος παράλληλα)

Λάρα: Οι γούρνες πώς ήτανε;

Λευτ: Πέτρινες,[…] στο βράχο ήτανε.

Λάρα: Και πόσο βαθιές ήτανε; 

Λευτ: Δεν ήταν βαθιές. Σαράντα πόντους θα `τανε; Τόσο να `τανε.

Λάρα: Και αυτά μπαίναν και βγαίνανε ή… μέναν εκεί;

Λευτ: Οι αστακοί; Α, δεν μπαινοβγαίνανε, άμα μπαίναν κει τέλος. Γι’ αυτό φοβόντουσαν μην μπει κάνα χταπόδι μέσα[…] γιατί έτσι κι έμπαινε χταπόδι ψοφήσαν όλοι. Το χταπόδι είναι ο εχθρός του αστακού[…]

Μιχ: Τους πιάνανε μικρούς και τους ρίχναν μέσα νομίζω.

Λευτ: Μεγάλους, μεγάλους.

Λάρα: Δηλαδή τους πιάναν και τους ρίχναν στη γούρνα; Δεν κατάλαβα…

Λευτ: Ναι, αντί να τους βάλουν στον πάγο, δεν υπήρχε πάγος τότε και τους έβαζαν σε γούρνα.

Σταύρ: Τότες αστακοί!

Λευτ: Για να `χεις τώρα καμιά αστακόγουρνα έξω, να σου πω εγώ αν θα μείνει αστακός. Μουντάρουν τη νύχτα… 

Το άρθρο Τα πόδια των αστακών ήταν σαν τα κέρατα που είχε ο τράγος εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.

Η εναλλαγή στην κοινότητα συμπολίτευσης- αντιπολίτευσης

Λάρα: Αυτός ήταν ο πρώτος κοινοτάρχης;

Δημ: Ο πρώτος κοινοτάρχης ήτανε, ο πρώτος κοινοτάρχης της Δονούσας.

Ηλ: Ο οποίος δεν κράτησε πολύ βέβαια. Πόσο;

Δημ: Ε, `49 που `ρθε, τέλος `49 ήρθε η κοινότητα, εκάναν εκλογές, `50 μες στο `52, τέλος `51… Ένα χρόνο, ένα χρόνο δηλαδή… Η γυναίκα του ήταν η δασκάλα, αυτή που λέγαμε προηγουμένως. Τότες έφυγε ας πούμε.

Ηλ: Η Βαρβάρα;

Κατ: Ναι, ναι.

Δεσπ: Ήταν ήδη είκοσι χρόνια δηλαδή;

Δημ: Ναι, ναι ήτανε. Ε, μετά ανέλαβε ο… μετά κάναν εκλογές και βγάλανε πάλι αυτόν τον Χρήστο τον Μαρκουλή. Οι οποίοι εδώ τότες αλλάζανε κάθε δύο χρόνια, συνεννογιόταν μεταξύ τους δηλαδή η αντιπολίτευση και η συμπολίτευση, δύο χρόνια εσύ και δύο χρόνια εμείς. Κι έτσι γινόταν τότες. Ωραία συνεννόηση ήταν, μπορώ να σου πώ ότι…

Λάρα: Δηλαδή δε γινόντουσαν εκλογές; Τι κάνανε; 

Δημ: Ήταν για τέσσερα χρόνια εκλογές, αλλά μεταξύ τους οι δύο παρατάξεις λέγανε, δύο χρόνια εσύ και τα άλλα δύο χρόνια τα κάνω γω.

Λάρα: Πώς κι ο πρώτος δεν έλεγε…

Δημ: Όχι, εντάξει, ηρχόταν σε συνεννόηση, υπήρχε συνεννόηση. Τώρα δεν υπάρχει συνεννόηση, τώρα δεν υπάρχει. Τότες ο κόσμος υπήρχε μια συνε… εντάξει μεταξύ τους ήταν εδώ τώρα, δεν ήταν ας πούμε γνωστοί και…

Λάρα: Καλά και τώρα μεταξύ σας είστε, δεν…

Δημ: Ε, τώρα… Τώρα είναι τα συμφέροντα, τότες δεν υπήρχαν συμφέροντα. Δεν υπήρχε τότες χρηματικές αποδοχές για να…

Λάρα: Κι όταν πνίγηκε ο κοινοτάρχης¹, τι έγινε μετά; Πώς, έγιναν εκλογές πάλι; Τι έγινε; 

Δημ: E, ναι βέβαια.

Λάρα: Εδώ;

Δημ: Ναι εδώ. Το μετά έγιναν εδώ οι εκλογές. Αφού πια υπήρχε η κοινότητα εδώ, υπήρχε δηλαδή το βιβλίο, υπήρχαν όλα εδώ πέρα, ε, κι έτσι… Μετά γινόταν πια οι εκλογές εδώ κανονικά. Όλο το παν ήταν να `ρθει η σφραγίδα και το βιβλίο της κοινότητας από κάτω από την Αμοργό, γιατί τα παλιά χρόνια από τα νησιά όλα εδώ Κουφονήσι, Σχοινούσα, Ηρακλειά, Δονούσα, υπαγότανε όλα στην Αμοργό.

Είχα δουλέψει μια βδομάδα εγώ στην Καλοταρίτισσα τότε. Δεκατέσσερεις δραχμές μεροκάματο

Κατασκευή των μονοπατιών και προσωπική εργασία

Δημ: Μετά την κοινότητα πια αρχίσανε τα χρήματα να `ρχονται κάπως, χρήματα έτσι να γίνονται κάποια έργα. Ε, μετά έγινε ένας δρόμος περιφερειακός το `55…

Λάρα: Μέχρι τότε ήταν μόνο μονοπάτια;

Δημ: Κατσικόδρομοι. Και τότες ο κόσμος έκανε και προσωπικά έργα, δηλαδή τρεις μέρες δούλευε τσάμπα προσωπικά έργα.

Λάρα: Τρεις μέρες το χρόνο;

Δημ: Ναι, όταν γινότανε τα έργα. Το χρόνο πρέπει να `τανε τα τρία μεροκάματα, τρία μεροκάματα. Και φτιάξαν το δρόμο αυτό, ας πούμε, πήγε Μερσήνι μετά από κει Καλοταρίτισσα, από δω να πάει Καλοταρίτισσα.

Ηλ: Ποιο δρόμο; Το μονοπατάκι, το Ζήτα το λεγόμενο;

Κατ: Ε, ναι φτιάξανε κάπως με τις πέτρες λίγο έτσι.

Δημ: Ναι αυτό το Ζήτα. Αυτό το Ζήτα είναι με προσωπικά έργα, δεν ήτανε κατσικόδρομος, ήτανε… Απ` τα άλλα η διάνοιξη είχε, την είχαν κάνει τα κατσίκια, περπατάγαν κι αυτά, αλλά απάνω σ` αυτό ας πούμε… Γιατί κι ο κόσμος που κατέβαινε απ` το Μερσήνι, κατέβαινε μ` αυτόν τον τρόπο. Ε, μερικοί κάναν, ας πούμε, αυτά τα προσωπικά έργα, όπως είναι αυτός ο δρόμος, φαίνεται ακόμα, που είναι κομμένο το βουνό απάνω-απάνω. Αυτός είναι ο δρόμος, που πήγαινε, ας πούμε, τότες για Μερσήνι. Μεσαριά και Μερσήνι.

Ηλ: Αυτό τώρα ανοίχτηκε με πρωτοβουλία της κοινότητας ή ήρθανε…

Δημ: Η κοινότητα. Με έργα… δοθήκαν κάποια έργα από το κράτος, πήρε κάποια χρήματα. Και από δω, ας πούμε, με προσωπική εργασία όσοι βάλανε τρία μεροκάματα και τα υπόλοιπα με… Δεκατέσσερεις δραχμές ήταν το μεροκάματο. Είχα, είχα δουλέψει μια βδομάδα εγώ στην Καλοταρίτισσα τότε. Δεκατέσσερεις δραχμές μεροκάματο. Για τότες το μεροκάματο ήτανε… ήταν οχτάωρο, ήτανε. Οχτάωρο χτυπάγαν τα φτυάρια… ας πούμε.

1. Πρόκειται για τον Μιχάλη Κωβαίο. Πνίγηκε, οταν η βαρκα με την οποία μεταφέραν στη Νάξο στρατιώτες που είχαν έρθει για τις εκλογές, βούλιαξε.

Το άρθρο Τότες δεν υπήρχαν συμφέροντα. Δεν υπήρχαν χρηματικές απολαβές εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.

Ο τρόπος που έφτιαχναν τα αλώνια πριν τη χρήση του τσιμέντου.

Σ: Tου Κώστα του Σιγάλα που `ναι εκεί πέρα το αλώνι, αυτό είναι προπάλαιον αλώνι.

Ε: Πολύ παλαιό αλώνι. 

Σ: Ήτανε του γερο-Γυτιού

Ε: Του γερο-Γυτιού ήτανε; Ωωω, πολύ παλιό αλώνι. Όλα, όλα είναι παλιά αλώνια όλα, όλα. Παλιοί ανθρώποι παλιοί. Ανθρώποι που δεν τους είχα γνωρίσει εγώ. Τα `χουνε φτιάξει ανθρώποι, που δεν τους ηγνώρισα εγώ αυτούς. Μπορεί να `χανε χαλάσει λίγο, μετά τα μεταφτιάχνανε ας πούμε. Άλλοι τα φτιάχνανε με τσιμέντο, γιατί κουβαλούσαμε χώμα, ασπρόχωμα και βουδιά από τις γελάδες. Κοπριά από τις γελάδες, βουδιές τις λέγαμε, κοπριά από τις γελάδες. Το βάλαμε μες στ` αλώνι, ανοίγανε το χώμα -καλή ώρα όπως είναι η λεκάνη- ανοίγαν το χώμα έτσι, μες στην μέση ερίχνανε τη λάσπη, αυτή που `τονε από την κοπριά της γελάδας, κουβαλούσαμε νερό -δεν υπήρχαν τότες ούτε ντενεκέδες να κουβαλήσεις νερό, μόνο με τις στάμνες, ξέρεις τις στάμνες τις τσουκάλενες. Τις σηκώναμε στον ώμο και κουβαλούσαμε νερό από τη βρύση κι από δω πίσω, που `χε νερό και κάνανε τη λάσπη εδω μέσα, που ήταν το χώμα έτσι, ταράζανε, λιώνανε καλά την κοπριά. Μετά λιώναν το χώμα καλά, το κάνανε πολύ βλαχερό, πού να σου πω, πολύ ζουμιστό κι είχανε μετά μια σκούπα από καλονιές, από το χωράφι σκούπες, καλονιές τις λέγαμε και πιάναμε λοιπόν με την σκούπα αυτή κι όπως ήταν η λάσπη αυτό που το `κανες όπως κάνεις το μπετό, τη λάσπη, το πέρνανε με την σκούπα και το κάναν έτσι-έτσι και το φέρναν χάμω έτσι-έτσι και φτιάχνανε το αλώνι, σαν να το πατώνανε με τσιμέντο. Και μετά αφού ήταν να το ρίξουν όλο να το στρώσουν το αλώνι όλο, όλο να σκεπάσουν ας πούμε όλο, να το φτιάξουνε, μετά είχανε άχυρο. Τσουβάλι με άχερο κι όπως ήταν, ας πούμε, έτσι τρυφερό, υγρό, ρίχναν το άχυρο από επάνω… Πολύ άχυρο από πάνω για να πατηθεί, ωσότω άμα αλωνίζει το ζώο να μη σηκώνεται το χώμα, να γίνεται ο καρπός με τα χώματα, και πατώνεντο και γίνουντο σαν τσιμέντο. Αλλά κάθε χρόνο όμως, ήπρεπε να γίνεται η δουλειά αυτή. Δεν ηκρατούσε ας πούμε, όπως το τσιμέντο που κρατάει για χρόνια. Αυτό κάθε χρόνο. Κάθε χρόνο κάναμε αυτή τη δουλειά. Μέχρι που βγάλαν τα τσιμέντα, γιατί δεν υπήρχανε τσιμέντα. Μέχρι που βγαλαν τα τσιμέντα και γίνουντο αυτό. […] Ήτανε τυρρανία, να κουβαλούμε τώρα με τις στάμνες πολύ νερό, για να φτιάξει ολόκληρο αλώνι. Πολύ νερό να κουβαλήσεις με τις στάμνες. Τα κουβαλούσαμε τα παιδιά, εμείς είμαστε μικρά, μας είχανε οι γονείς μας και κουβαλούσαμε νερό με τις στάμνες, να κουβαλήσωμε στ` αλώνι.

Το άρθρο Και φτιάχνανε το αλώνι, σαν να το πατώνανε με τσιμέντο εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.