Το ζύμωμα του ψωμιού

Λ: Ψωμάκι ζυμώνατε μια φορά τη βδομάδα;

Φ: Ε, ανάλογα.

Α: Ανάλογα την οικογένεια. Εμάς το σπίτι το δικόν μας, ο συχωρεμένος ο πατέρας μου που ΄μαστε παιδιά, το καλοκαίρι λόγω ότι υπήρχανε τα φρούτα, τα διάφορα σταφύλια, φραγκόσυκα, σύκα, ντομάτες ξέρω γω, δεν τρώαν πολύ ψωμί και ζυμώναμε κάθε δέκα μέρες. Το χειμώνα που δεν υπήρχαν τα διάφορα, να φάμε κάτι άλλο τέλος πάντων, και ασχολούμαστε, να πούμε, μόνο με το ψωμί και με το φαΐ που θέλει να μαγειρέψει, κάθε οχτώ μέρες εζυμώναμε, κάθε οχτώ. Αλλά είμαστε βέβαια οχτώ άτομα μες στο σπίτι, έξι παιδιά.

Φ: Τα ίδια είμαστε κι εμείς.

Λ: Το ψωμί κρίθινο ήτανε;

Α: Καταρχήν ναι, καταρχήν κρίθινο […], ε ύστερι μάθαμε το σιτάρι.

Λ: Δεν ήτανε καλό όμως το κρίθινο τόσο ε;

Φ: Ωραίο ήτανε […].

Α: Καλό ήτονε.

Φ: Ε έτσι κι έτσι. Στην Κατοχή ήτανε… […]

Α: Εμείς το τρώαμε τότες και νομίζαμε πως είναι παντεσπάνι που λένε.Φ: Φαΐ να ήτανε!

Το άρθρο Εμείς τρώαμε τότες το κρίθινο ψωμί και νομίζαμε πως είναι παντεσπάνι που λένε εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.

Καλλιέργειες επί Κατοχής. Τα κρεμμύδια. Τα καπνά

Φ: Εμείς στην Κατοχή […] ήταν τα χτήματα, τα χωράφια, κρομμύδια, σπαρμένα, φάβατα, καλοκαιρινά, ό,τι διαόλους […]. Όλα αυτά που βλέπεις εδώ, όλα αυτά, κείνα από δω, από κει, όλα αυτά Ηλία μου καλλιεργούντο. Κρομμύδια, καλοκαιρινά, φασολορόδετο, σπαρμένα, σιτάρια, κριθάρια όλα αυτά που βλέπεις, όλος αυτός ο κολοσσός που βλέπεις, εκτός ο Μοσχονάς, εκτός ο Μοσχονάς. Όλα αυτά Ηλία μου ηκαλλιεργούντο, όλα περνούσαν από τα χέρια μου. Να θερίσωμε, να βοτανίσωμε, ν` αλωνέψωμε, να σκαλίσωμε τα κρομμύδια, να τα βγάλωμε, να τα πλέξωμε, να τα πάμε στο μπαρκάρισμα. Ιστορία. […] Τα κρομμύδια, ήρχουντο Χιώτες, ήρχουντο Σαμιώτες, ήρχουντο διαόλοι. […] Εκείνο που βλέπεις εκεί πάνω  σαν περγαλιδάκι, αυτό το `χανε βάλει αμπέλι. Εκεί μες στο αμπέλι έχω το σταφύλι μου, έχω το κρασί μου, έχω το ένα… […] Όλοι, ηδουλεύγαμε όλοι. Α! γαμώ το κέρατό σου μωρή, ε μωρή, ανεράδα (απευθυνόμενη στην κατσίκα)! Όλοι, από μικρά. Εγώ […] έξι χρονώ ήμουνα και ήβοσκα κατσίκια και ηβοτάνιζα και με `χανε και κρομμύδια, σκαλίσματα, φυτέματα, διαόλους. Τη νύχτα ηπεριμέναν τα καΐκια εδώ κάτω να μπαρκάρουν το κρομμύδι και `ρχούμαστε τη νύχτα με τα φανάρια μες στα χωράφια, να πλέξωμε, να `ναι έτοιμο το πρωί, να το κουβαλήσωμε. 

Η: Είχε και καπνά πολλά;

Φ: Τα καπνά δεν τα πρόλαβα εγώ.

Η: Τα καπνά πότε ήταν δηλαδή;

Φ: Αφού ήτονε στης μάνας μου την παιδική ηλικία, εν τα πρόλαβα εγώ. Άμα εγώ ενιστόρησα ας πούμε κρεμμύδια, κρομμύδια. Όλα αυτά που βλέπεις, αυτό, ετούτα όλα, φυτεύουντο κρομμύδια.

Το άρθρο `Ρχούμαστε τη νύχτα με τα φανάρια μες στα χωράφια, να πλέξωμε το κρομμύδι, να `ναι έτοιμο το πρωί εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.

Η καταγωγή του πατέρα. Ιστορίες από το μύλο

Η: Ο πατέρας σας από πού ήτανε?

Σοφ: Από ΄δώ. Ήτον αδέρφια με του Ψηλού τον πατέρα, με τον παππού σας. Τρία αδέρφια ΄ναι. Ήτον κι άλλος, Γιαννης, στην Αθήνα ο θείος ο Γιάννης ναι, ναι. Και μια μοναχοκόρη είχανε και ήταν στην Αμοργό παντρεμένη, πέθανε κι αυτή, όλοι πεθάνανε οι κακόμοιροι όλοι.[…] Δε γεράσαν ας πούμε όπως πρέπει όλοι, δε γεράσανε ναι, ναι. Μας τον ήφαεν ο μύλος. Η έγνοια του μύλου τον ήφαε. Να σηκώνεται, να πηαίνει τη νύχτα, να ντρετσάρει το μύλο. Έπρεπε να το δένει και δεν τον έδενε. Ύστερη που τον επήρεν ο Δημητράκης ο αδερφός μου τον ξαρτάρωνε που λένε.

Η: Εσάς ο πατέρας σας ήταν ο μυλωνάς;

Σοφ: Ναι. Ναι, ναι.

Η: Εσείς δουλεύατε στο μύλο; Πηγαίνατε;

Σ: Όχι, πού να… Μια φορά που το ράβγαμεν από πάνω το… τον ηξεντένωσε, τον ηχάλασεν ο καιρός, τις αντένες όλα κι ύστερη[ch-] τον ηράβαμε με χόρτο [ch-]. Πόσες φορές του τον έριξε κάτω το μύλο! Πόσες φορές! Μια φορά ήτον ο Μιχάλης ο αδερφός μου εδώ, γιατί αυτός ήτον πολύ έμπειρος και ήρτε, αυτόν ήτον οργή θεού, είμαστε εδώ και κατεβαίνει ένα φίρμα βοριάς, τις σήκωνε τις πέτρες απάνω και παίρνει ο ξάδερφός μου ο Νικόλας δρόμο που ΄τον κατήφορος και πάει στον κάτω μύλο, τον ηπρόλαβε, τον ηντρετσάρισε. Ο Μιχάλης ώστε να πάει πέρα, ότι που πήεν απ΄ έξω, ήρτε ένα φίρμα και τον ηκατέβασε τις αντένες όλες κάτω. Ο Μιχάλης λοιπόν ήτο [ch-], τον ηκοίταζε και πιο καλά που δεν ήμπε το κακόμοιρο μέσα να κατέβει κανένα ξύλον, όπως ήρθε με τη φόρα ο αγέρας, να το σκοτώσει. Και ήταν ο πατέρας μου εδώ ΄π΄ έξω και κάνει, τύφλα Μιχάλη. Ο Μιχάλης [ch-].  Του ήρτε μετά, του λέει, ήντα ΄καμες τώρα Μιχάλη; Ε, ώστε να μπω μέσα να σκοτωθώ, πιο καλά να βουλήσει ο μύλος. Ύστερη το φτιάξανε πάλι, το φτιάξανε. Αλλά κακοχτισμένος, κακοχτισμένος αυτός που τον, που τον είχε. Τον είχαν απ΄ το Μεσήνι, τον είχεν αγοράσει ο πατέρας μου.

Η: Πότε τον είχαν φτιάξει το μύλο αυτόν;

Σ: Ε πολλά χρόνια, πριν γεννηθώ εγώ. Ε μα αυτός ο μύλος μας έζησε, γιατί με την Κατοχή όλοι πείνάσανε, εμείς δεν ηπεινάσαμε. Αλλά ήδωμνεν ο πατέρας μου αλεύρι στις φτωχούς. Ήρτεν ένα καϊκι στο Λιβάδι κι ανέβηκεν ένας και του λέει, έλα καλέ μου άνθρωπε και βάλε μου μια χουφτιά αλεύρι να κάνω μια πίτα να φάω που πεινώ. Κι ήπιασε και του ΄βαλε. Ήδωνε, ήδωνε στις φτωχούς. Τραβήξαμε, τραβήξαμε. Ύστερα που πήγαν στρατιώτες τα παιδιά… Δε, δε, δε. Λεφτά δεν ηβγαίναν τότες.

Ο μύλος λέει γίνεται, το παιδί δε γίνεται

Δουλειά στο μύλο. Η σχέση του πατέρα με το μύλο. Κακοκαιρία

Σοφ: Ο πατέρας μου ο κακόμοιρος[ed] ήτανε απάνω σ’ ένα τέτοιο κρεβάτι κι είχεν ανοίξει την πόρτα και κοίταζε το μύλο, μέχρι που ξεψύχησε[…] Να το βλέπει, να το βλέπει, να το βλέπει. Όλη νύχτα εγνοιαζότα’ όταν είναι κακοκαιρία, όλη νύχτα δεν κοιμότανε. Του ‘λεε η μάνα μου: Βρε κοιμήσου και δε θα πάθει τίποτι ο μύλος. Γιάντα δεν τον ξαταρώνεις(?); ‘Εν ήθελε να τον ξαταρώνει.[…] Και μια μέρα επήγεν ο αδερφός μου ο Μιχάλης δέκα η ώρα το πρωί να τον τρετσάρει(?), γιατί κατέβηκε… Αυτό ήταν οργή Θεού! Κατέβηκε ένας βοριάς, ένα φου ηβάστηξε μια ώρα κι έπειτα κατά, κατασαλάγιασε και παίρνει δρόμο ο ξάδερφός μου ο Νικόλας και πάει στον κάτω μύλο. Εκείνο ήτον κατήφορο, τον ηπρόλαβε το μύλο. Ο αδερφός μου ο Μιχάλης ήτον μακρυά, πήγε, αυτός ήταν και γουστόζικος κι αφού λοιπό’ είδε το… Αφού ηπήγεν απ’ έξω από το μύλο, έρχεται ένα φίρμα(?) και κατεβάζει τις αντένες, το ξόνι(?) και τω’ δώνει μια και κατεβαίνουν όλα κάτω. Ο Μιχάλης λοιπό’ δεν έπιανε στενοχώρια. Σταύρωσε τα χέρια του απ’ όξω κι έστεκε τον ηξάντι[?]. Βγαίνει ο πατέρας μου και του κά και κάνει λέ’, τύφλα Μιχάλη! Ε, [ch-] η μάνα, δεν κοιτάζεις, λέει, που δεν ηπήε το παιδί μέσα, να ξεφύει, λέει, καένα ξύλο, εκεί που τον ηκατέβασε, λέει, το μύλο να πάει να το σκοτώσει. Μα θα γνοιαστούμε, λέει, το μύλο; Ο μύλος, λέει, γίνεται, το παιδί δε γίνεται. Ναι κι ήρτεν εδώ ο Μιχάλης ούτε[???]. Αφού δεν μπορούσα, λέει, πατέρα να πάω μέσα,πώς ήθελες να πάω; Να πάω να σκοτωθώ; Ε, ‘εν του ξαναμίλησε. Ο κάτω μύλος τον ηπρόλαβεν ο ξάδερφός μου και τον…

Ηλ: Μετά τον ξαναφτιάχνατε όμως; Τον χαλούσε ο καιρός…

Σοφ: Ένα φίρμα! Τον ηξαναφτιάξαμε. Δηλαδή οργή Θεού ήτανε. Ηλίχνιζε τη θάλασσα και την πέτα πάνω[…]. Ούτε μισή ώρα δεν ηβάστηξε, ε ναι. Ένας αγέρας όπου έβρισκεν άθρωπο θα τον ησκότωνε και ήτον οργή Θεού, οργή Θεού ναι.

Λάρα: Εδώ το πιάνει πολύ ο αέρας; Γιατί πάνω στο Μερσήνι φυσάει πολύ αέρας.

Σοφ: Μυλωναριό σου λένε. Παντού πιάνει[…]. Μυλωναριό λέει.

Λάρα: Τι είναι αυτό;

Σοφ: Ε, δηλαδή ‘κει που ‘ν’ ο μύλος, μυλωναριό το λέγανε.

Λάρα: Τον τόπο;

Σοφ: Όχι, το μέρος που ήτον ο μύλος.[…] Ο πατέρας μου εγέρασε πριν την ώρα του με το μύλο, γιατί μόνο μόνο να φυσούσε κακοκαιρία τη νύχτα, είχεν αυτή την έγνοια, θα μου σπάσει το μύλο, θα μου σπάσει το μύλο.

Ήπεσεν αστροπελέκι και τον ήκαψεν

Η καταστροφή του μύλου

Η: Και το μύλο μέχρι πότε το λειτουργούσε ο πατέρας σας;

Σοφ: Ύστερι που γέρασε τον ηπήρεν ο Δημητράκης, ο Δημητράκης, αλλά τον είχανε κακοχτισμένο, κάθε χρόνο βουλούσε μια πάντα. Ύστερα βαργίστησε (?) το Δημητράκη, δεν τον ηξαρταρώναν να μην το σπάσει ο αγέρας. […] Ήτον μες στο βοριά, ήρχουντον νοτιάς του ΄δωνε και κατέβαζε όλες τις αντένες κάτω. Πρέπει να το δένεις. Και ύστερα βουλούσε, τον ήχτιζε από τη μια πάντα, τον ήχτιζε καλά δυο φορές ο συχωρεμένος ο πατέρας μου […]. Πέρασαν πολλά χρόνια, δυο τρία χρόνια, ήπεσεν αστροπελέκι και τον ήκαψε, καιγόταν τρεις μέρες, τρεις μέρες με τα ξώνια όλα μέσα, είναι ξυλία. Ναι, ναι ήκαψε. Και ήλεα, ε και να ζούσε ο πατέρας μου να το δει να καίεται. Ήθελε να πάει μια ώρα πιο μπροστά. Το όνειρό του ήτο΄ να κοιτάζει το μύλο. Πόσες φορές με κακοσύνη μες στη νύχτα έφευγε να πάει πέρα να τον τρετσάρει.

Το άρθρο Η έγνοια του μύλου τον ήφαε εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.

Ο Μπαρμπα Λιας ο βιολιτζής. Γλέντια μετά τη δουλειά. Κρασιά

Κ: Μπόλικα κρασά, ηπίναμε, ηγλεντούσαμε, χορεύγαμε.

Η: Κάνατε γλέντια;

Κ: Είχαμε το συγχωρημένο τον Ηλίαν εκεί πέρα κι ήπαιζε το βιολί.

Καλ: Γυρίζαν τα χωριά.

Κ: Κάθε Κυριακή είχαμε γλέντι, κάθε Κυριακή.

Η: Και πού μαζευόσασταν, το γλέντι πού γινότανε;

Κ: Εδώ… πού ΄ναι το χτίριον αυτό του Τσαβαρή το μεγάλο; Από κάτω. Ήτανε μαγαζί τότες, τώρα το πούλησεν… Κάθε Κυριακή γλέντι. Όλοι, παιδιά και γέροι, όχι μόνο οι νεαροί. Άμα δουλεύγαμε στις Μάκαρες, το βράδυ το Σαββάτο που ηρχούμαστε, παίρναμε τον Ηλία και τον είχαμεν εκεί και μας ήπαιζε όλη νύχτα, οι νεαροί, καμιά εικοσαριά παιδιά στην ηλικία σου.

Η: Αυτά όλα τώρα πριν τον πόλεμο ή μετά τον πόλεμο?

Κ: Πριν τον πόλεμο. […]

Η: Μετά πώς ήτανε; 

Κ: Και με τον πόλεμο ηπίναμε, ηγλεντούσαμε. Παίρναμε από τη Σαντορίνη κρασά πολλά. Μα είχεν εδώ κρασί πολύ, ο Μοσχονάς ήκαμε τόνους, εδώ ήτον όλο αμπέλια. Δύσκολα χρόνια, αλλά ήτον ωραία. Δεν το βάλαμε κάτω και με την Κατοχή. Δυο ζάρες εκατονεικοσάρες κρασίν είχαμε από τη Σαντορίνη. Μόλις ηδειάζαν, τις ηγεμίζαμε.

Το άρθρο Άμα δουλεύγαμε στις Μάκαρες, το Σαββάτο που ηρχούμαστε, παίρναμε τον Ηλία και μας ήπαιζε όλη νύχτα εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.

Ο βομβαρδισμός του πλοίου, τραυματίες και νεκροί. Το πλιάτσικο στο πλοίο

Σοφ: Εγώ τον έζησα το γερμανικό πόλεμο, εγώ με τον άντρα μου. Είμεστε δώδεκα χρονώ κι είμεστε εκεί πέρα σ` ένα χωράφι κι ήταν απέναντι… το βαπόρι δεν ήταν απέναντι, αλλά εκατεβαίναν από το… πηγαίναν τρία εγγλέζικα αερόπλανα… από την Αμοργό φαινότανε. Εμείς ηβόσκαμε εκεί πέρα με τον άντρα μου κι όλα τα `δαμε και περνούσανε, ξεκινούσανε από την Αμοργό, περνούσαν την Καλοταρίτισσα, ανεβαίναν απάνω τον Πάπα κι από κει κατεβαίναν κάτω τον Τρούλο εκεί, το ρήγμα να πάει κάτω, τρία αερόπλανα, και ρίχνανε τόσα βλήματα μες στο βαπόρι το γερμανικό και το κάψανε. Το κάψανε, τραυματίσθησαν οι αθρώποι, προλάβαν και τις πήραν μερικά κάτω στο Σταυρό, τις περιποιηθήκανε και ηπέφταν τα βλήματα κι οι αθρώποι μες στα χωράφια. Πώς δε σκοτώθηκεν καένας; Η μάνα μου ήτον εδώ κάτω κι είχε χάσει κάτι και το γύρευε κι ηπέρασε ένα βλήμα τόσο δα από πάνω της και πήγε εδώ κάτω κι έσκασε. Πώς δε σκοτωθήκανε οι αθρώποι; Είχαμεν τη βάρκα μας, τη βάρκα που ψαρεύγα τ` αδέρφια μου εκεί στον Κέδρο, και πηγαίνα και την είχανε και αφού υποχωρούσαν τ` αερόπλανα, ηπηγαίνα και βγάλαν τις τραυματίες έξω και τις φορτώσανε, τις βάλανε σε γαδούρια και τις πήγανε κάτω στο σκολειό στον Κάμπο κάτω στο Σταυρό και τις περιποιηθήκανε οι αθρώποι, αφού ήτον τραυματίες, ναι. Αλλά ήτον κι άλλα δύο εδώ κάτω στο μύλο του Ψηλού, στην άμμο στο Βαθύ Λιμενάρι και αν δεν εφεύγανε, ήθελε να κατέβουν από δω πάνω και να κάψουν το χωριό καλά-καλά, γιατί όπως κατεβαίνανε, ρίχναν τα βλήματα. Αλλά τα τραβήξανε, λέει, μέσα στα Δωδεκάνησα. Θα σας πω, εκατέβαιναν τα τρία εγγλέζικα βαπόρια γιατί ρίχνανε. Ε, ανεβήκανε λοιπό δυο Γερμανοί με οπλοπολυβόλα εκεί στον Τρούλο πιο κάτω στο ύψωμα, κι όπως κατεβαίνανε λοιπόν τ` αερόπλανα, ρίξανε βλήματα και πετύχανε το ένα. Πώς δεν έπεσε κάτω στο Σταυρό, να τον κάψει; Πήγεν από κει στα Παχυβούνια και κάηκε με τις αθρώπους τ` αερόπλανο καλά-καλά. […] Αφού ύστερι ηφοβήθησα, αφού το `καψαν το αυτό, τραβήξανε να πάνε να κάψουν και τα άλλα παπόρια που ήτανε μέσα. Κι ηκάησα, λέει, και τα παπόρια και κάησα και τ` αερόπλανα, ναι. Ο ένας ησκότωσε τον άλλον.

Ηλ: Και το είδατε, θεία, εσείς αυτό, το είδατε;

Σοφ: Το `πανε, ότι τραβήξανε, λέει, μέσα να γλιτώσουν τα παπόρια, αλλά δεν τη γλιτώσανε […]. Αφού ρίξανε το αερόπλανο φύγανε… […]. Ύστερα την άλλην ημέρα αφού ηβγάλαν τους… μας είχαν πάρει τη βάρκα μας και φέρνανε, επήγανε τις τραυματίες οι Γερμανοί, και οι Έλληνες εβοηθήσαν και τις πήγανε κάτω στο σκολειό, τις περιποιηθήκαν. Ααα και το μάθανε οι Γερμανοί κι έρκονται! Περάσαν από δω όπως τα άγρια θηρία και μας λεν` -ήρτανε απ` αλλού- και μας λέν`, λέει, «Πού είναι οι τραυματίες;» Τον αδερφό μου τον Κώστα τον ηβάραν και πήαν τον σκοτώσου, χωρίς να των πειράξει. Θηρία ήτανε! Α, των λέει ο πατέρας μου, «Τις τραυματίες τις πήρανε οι αθρώποι μας και τις πήγανε κάτω στο σκολείο, των δώσανε τροφή και φάγανε, των δώσανε ρούχα.» Ε, εν ημιλήσανε πιο. Φύγαν και ηπήαν και πραγματικώς τις είχαν περιποιηθεί και τις πήρα κι ηφύγα, ναι, ναι.

Ηλ: Και με αυτό εδώ πέρα τι έγινε, πώς το πήρατε; (Εννοεί με το σίδερο που συγκρατεί το ταβάνι)

Σοφ: Ε, αφού ήμεινε το βαπόρι… πόσα χρόνια έπλευγε εκεί κοντά, τώρα επήε και το βουλιάξανε. Εε, πήαν τ` αδέρφια μου, ηπαίρνα κάρβουνο και το πουλούσανε στη Νάξο και παίρνα πατάτες, ναι, και πήραν και το σίδερο και το φέρανε. Πώς γλιτώσαν τ΄αδέρφια μου; Τρεις μέρες, τέσσερεις, κατεβαίνανε τ` αερόπλανα, που το είχαν τραυματίσει, που είχαν φύγει οι Γερμανοί. Ήθελαν να το φαν, να το κάψου. Κατεβαίναν τ` αερόπλανα και ρίχνανε. Κι είχαμε τη βάρκα και κοντεύαν να μας σκοτώσου τ` αδέρφια μας. Πήγαν να πάρουν τη βάρκα τ` αδέρφια μου… Ναι. Τι κακόν εγί`.

Το άρθρο Ηκάησα και τα παπόρια και κάησα και τ` αερόπλανα. Ο ένας ησκότωσε τον άλλον εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.

Ανταλλαγές σε είδος με Σαντορινιούς, Σαμιώτες, Φουρνιώτες, Ικαριώτες και Ναξιώτες

Δ: Δεν ηπεινάσαμεν εδώ, γιατί είχαν όλοι, προπαντός εμείς. Ο πατέρας μου ήτο ψαράς, και γεωργός, και χτηνοτρόφος… Ε, ηκάναμε. Βέβαια έλειπεν μερικό… το ρύζι έλειπε τότες και το λάδι, γιατί δεν ηβγάλαν λάδια εδώ, μετά ηβάλαμε […].

Γ: Α, δεν είχατε λάδι. Ούτε για τον τόπο δηλαδή για τους ανθρώπους;

Δ: Όχι όχι… Απ` όξω τ` αγοράζαμε το λάδι πάντοτε. Απ` την Αμοργό βέβαια το παίρναμε αλλά έρχοντο οι Σαμιώτες, Ικαριώτες, Φουρνιώτες και αυτοί πεινούσαν εκεί, Ναξώτες, κι ηφέρναν λάδι. Και κρασί οι Σαντορινιοί και ηλλάζαν το λάδι, μια οκά λάδι, μια οκά κριθάρι, μια με μια που λέμε. Τόση ανάγκη είχανε τότε και λέει μια με μια. Ή μια οκά στάρι ή μια οκά κριθάρι με μια οκά λάδι. Κατάλαβες; Οι άλλοι πάλι οι Σαντορινιοί φέρναν κάτι μαούνες γεμάτες κρασί, βαρέλες! Κι ήρχουντον δω, εδώ τους ηδώνανε οι ντόπιοι, ήτονε Κατοχή λέμε, παστά ψάρια ή ξερό γουπί, κάνα κρέας ξέρω γω τι. […] Κρασί, αυτό το νυχτέρι που λέμε, το μπρούσκο. […] Θυμάμαι που κουβάλει ο πατέρας μου, είχε πάρει καμιά διακοσαριά κιλά και κουβαλούσαμε από τη βάρκα, εκεί που ήτον αραγμένη εδώ κάτω, ηκουβαλούσαμε πέρα σπίτι του πατέρα μου… κι ηκουβαλούσαμε εγώ κι ένας αδερφός μου με τους κουβάδες […]. Κι εγώ μες στο Ρυάκα ηκάθομου κι ήπινα κάθε φορά, ώσπου μια δόση μέθυσα κι ήμεινα εκεί δα με τον κουβά και με ψάχναν. […]

Λ: Πόσο ήσασταν; Μικρός;

Δ: Ναι είμαι 15-16 χρονώ. Και που `ρταν και με βρήκαν εκεί και με βοηθήσανε, πήαμε στο σπίτι, αλλά ήμουν τύφλα!

Το άρθρο Μια οκά λάδι μια οκά κριθάρι. Μια με μια που λέμε εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.

Ανταλλαγή γουπάκι με κρασί και σαρδέλα με λάδι. Συνταγή για λιαστό γουπάκι

Σ: Πιάνανε το γουπάκι το μικρό, Βασίλη και το ξεραίνανε και μετά αυτό το στέλναν στη Σαντορίνη με την Κατοχή, και παίρναν το κρασί. Το ανταλλάζανε με ψαράκι και με το κρασί. Και το φέρναν απ` τα καΐκια κι αυτό έβαλε δύναμη στους αθρώπους ας πούμε. Όσοι το παίρνανε, παίρνανε δύναμη, γιατί τρώγαν ας πούμε το όσπριο και πίναν και το κρασίν αυτό. Και σαρδέλα. Σαρδέλα κάνανε πάρα πολλή κι αυτή την εστείλανε στη Γιάλη μ` ανταλλαγή με λάδι. […]

Λ: Πώς το φτιάχνατε αυτό το λιαστό ακριβώς; Τι διαδικασία είχε;

Σ: Αυτό έπαιρνες ένα μέρος σ` ένα βαρέλι -γιατί πιάνανε πάρα πολύ- και κάνανε την άρμη και το ρίχνανε μέσα και όταν άσπριζεν το ματάκι του ψαριού, ήταν το σύνθημα αυτό, το βγάζανε και το `πλώναν απάνω στις ταράτσες που `ναι καθαρά. Το `πλώναν απάνω, το γυρίζαν, το μεταγυρίζαν και όταν ηξεραινόταν το βάζανε σε σακιά.

Λ: Πόσο καιρό λιαζότανε δηλαδή πάνω-κάτω;

Σ: Ε, μια βδομάδα; Μπορώ να σας πω και παραπάνω γιατί ήπρεπε να ψηθεί καλά.

Λ: Ψηνόταν με τ` αλάτι του δηλαδή αυτό πρώτα και μετά με τον ήλιο.

Σ: Και το στείλανε κι αυτό στη Σαντορίνη.

Λ: Τα καθαρίζατε πρώτα ε;

Σ: Όχι, όχι.

Λ: Όπως ήτανε, ναι μικρά είναι.

Σ: Ναι, και τα ψήναμε κι όταν ψηθεί αυτό βγαίνει η πέτσα από πάνω και το τρώγαμε.

Αυτά είναι της Λαμπρής. Το ζυμωτό ψωμί, μετά τα κουλούρια και τρίτη φουρνιά να βάλωμε τα ψητά

Κατσίκι γεμιστό και τα φαγητά του Πάσχα

Σ: Το Πάσχα σφάζωμεν το αρνί. Αφού το ετοιμάσωμεν και το πλύνωμεν και το τακτοποιήσωμε, θα βάλω την κατσαρόλα στη φωτιά. Θα βράσω πρώτα λίγο χόντρο, στάρι. Το `χω κομμένο, θα βράσει. Μέσα εκεί θα ρίξω το υπόλοιπο ρύζι. Θα το ρίξω μέσα, θα βράσει κι αυτό. Μετά θα τσιγαρίσω τα συκωτάκια όλα, το κρεμμύδι, το άνηθο, και τα ρίχνω μέσα στην κατσαρόλα τα μυρωδικά, πιπέρι, κανέλα, όλα αυτά, τ` αλάτι, βούτυρο κατσικίσο και μετά θα το γεμώσω τ` αρνί και θα το ράψω.

Λ: Αυτό όλο το βράζετε και γίνεται πηχτό;

Σ: Ναι, αλλά μέσα άμα ράψω την κοιλιά τ` αρνιού, μέσα εκεί άμα βάλω τη γέμιση, θα βάλω ή νερό ή γάλα για να βράσει μες στο φούρνο να φουσκώσει. Γιατί άμα δε βάλεις τίποτι θα `ναι ξερό. Και το βάζεις αυτό και χυλώνει.

Λ: Το γάλα πώς το βάζετε δηλαδή; Στην κατσαρόλα;

Σ: Το `χω βρασμένο και όταν βάλω τη γέμιση μέσα στο κατσίκι, θα βάλω και…

Λ: Α, το ρίχνετε από πάνω.

Σ: Το ρίχνω. Ε, κι ό,τι υπόλοιπο το βάζω σ` ένα ταψί και το βάζω στο φούρνο. Ό,τι περισσέψει από το κατσίκι. Ναι. Πάλι, τα ποδοκεφαλάκια, τα κάνουνε τσιστά στα ξύλα. Το βάζει στα κάρβουνα, βγάζει καλά-καλά το μαλλί κείνο όλο που έχει απάνω, το πλύνει καλά-καλά, τα ποδαράκια όλα, τ` αντεράκια όλα τα κάνει χαρδουμάκια και τα βράζουμε, κι αυτά τα `χουμε στην Ανάσταση με τη μαγειρίτσα.

Μ: Παλιά δεν κάναμε και μαγειρίτσα, αυτά κάναμε. Αυτή ήταν η σούπα η μαγειρίτσα μας, ας πούμε.

Σ: Ναι, αυτά είναι της Λαμπρής τα… το ζυμωτό, που ζυμώνωμε το ψωμί, μετά θα κάνουμε τα κουλούρια δεύτερη φουρνιά να τα φουρνίσωμε, και τρίτη φουρνιά να βάλωμε τα ψητά.

Δ: Πολλή δουλειά!

Σ: Ναι, ναι, εκεί είναι ωραία να παίρνεις φωτογραφίες. […]

Λ: Εδώ τα κάνουνε τα σπίτια ακόμα όλα αυτά;

Σ: Ναι, βέβαια! Όλα. Κάθε σπίτι τα κάνει αυτά. Και το τελευταίο σπίτι θα το φτιάξει. Είναι ωραία.

Δ: Αλλά δε νηστεύουνε όπως παλιά; Τόσο αυστηρά;

Σ: Παλιά ήτανε να φας τση Σαρακοστή είτε Μεγαλοβδομάδα είτε… Ήπρεπε να `ρτει Ανάσταση για να φας το κρέας, να σας πω.

Το άρθρο Σαρδέλα κάνανε πάρα πολύ κι αυτή την εστείλανε στη Γιάλη μ΄ ανταλλαγή με λάδι εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.

Κατοχή. Η αεροναυμαχία στον Κέντρο. Τραυματίες και πλιάτσικο

Δημ: Πολλά θυμάμαι απ` την Κατοχή. Θυμάμαι δηλαδή την περίοδο του 1944 που συντελέστηκε εδώ μια αεροναυμαχία… Όλα αυτά, ας πούμε, τα θυμάμαι, γιατί, αν ξέρετε, είχε πέσει ένα καράβι στον Κέντρο, γερμανικό, είχε πέσει ένα αεροπλάνο εγγλέζικο εδώ πίσω. Ε, όλα αυτά τα θυμάμαι, γιατί… (Στην) Κατοχή τα παιδιά μας κρύβαν όλους. Μας πηγαίναν απάνω στα βουνά και μας κρύβαν μέσα στις ρεματιές, για να μη γίνει… με το βομβαρδισμό. Θυμάμαι το αεροπλάνο που πέρασε από δω, ένα αεροπλάνο… Όχι, το καράβι κατ` αρχήν, πέρασε το καράβι αυτό προς τον Κέντρο, το οποίο ήταν ένα καράβι φορτηγό επιταγμένο από τους Γερμανούς, «Όριαν» λεγότανε, το οποίο το `χανε φορτώσει είδη ρουχισμού, οικιακά σκεύη, κουζινικά δηλαδή, και ταχυδρομείο. 

Λάρα: Και πού πήγαινε;

Δημ: Αυτό προοριζότανε για τη Μέση Ανατολή, να πάει για το στρατό, τα στρατεύματα του Ρόμελ που εδρεύαν εκεί πέρα. Ε, το πήραν είδηση, γιατί τότες γυρίζαν τ` αεροπλάνα, τα εγγλέζικα, ανιχνευτικά πώς τα λένε; Και κάναν ας πούμε ελέγχους κι αυτά, το πήραν είδηση που κατέβαινε κάτω, ειδοποιάνε μια μοίρα από τη Μάρτα, τότες έδρευε στη Μάρτα μια μοίρα των Άγγλων.

Ηλ: Μάρτα τι ήτανε;

Δημ: Το νησί. Στη Μάρτα κάτω.

Ηλ: Α, Μάλτα.

Δημ: Ιταλία. Κι από κει ήρθανε και το χτυπήσανε. Το χτυπήσαν από δω, το ξεκινάν να το χτυπήσανε και κατ` αρχήν αυτό κάνει στροφή, να `ρτει μέσα στο μόλο εδώ να ν` αράξει ας πούμε, ν` αράξει… τέλος πάντων, να προφυλαχτεί εδώ μέσα, αλλά ήτανε ξύπνιος ο καπετάνιος ή πονόψυχος μάλλο`. Βλέπει το χωριό, σου λέει «Εδώ θα γίνει μακελειό, γιατί να σκοτωθούν οι άνθρωποι που δε φταίνε;» Και το γύρισε και το πήγε στον Κέντρο. Εκεί βέβαια το χτυπήσανε, χτύπησε κι αυτός, βγήκανε όσοι σωθήκανε. Αυτοί που σωθήκανε τραυματίες κι αυτοί, τους φέραν εδώ, συγκεκριμένα πού είναι του θείου του Νικόλα το σπίτι δίπλα που είναι η αποθήκη; Ήταν το παλιό σχολειό εκεί πέρα, το πρώτο σχολειό ήταν εκεί πέρα, του παππού. Εκεί τους περιθάλψανε και θυμάμαι εγώ ως παιδί, που πηγαίναμε εκεί πέρα και μας δίνανε, είχανε κάτι καζάνια τόσα μεγάλα με ρυζόγαλο, μαγειρεύαν οι Γερμανοί και μας δίνανε ως παιδιά δηλαδή, οι Γερμανοί δεν μας πειράξανε… Έγινε λοιπόν η αεροναυμαχία αυτή, χτυπήσαν ένα αεροπλάνο εγγλέζικο, το οποίο κι αυτό πέρασε εδώ χαμηλά, χαμηλά κι έβγαζε καπνό. Έπεσε χαμηλά και δεν προφτάσαν οι άνθρωποι να ρίξουν αλεξίπτωτα και το ρίξαν εδώ στην πλαγιά, πού ναι το τελευταίο σπίτι εδώ; Ακριβώς από πάνω το ρίξανε εκεί. Στη στεριά, απάνω στο βουνό έπεσε και ήτανε τέσσερα άτομα Εγγλέζοι, οι οποίοι δεν έμεινε ούτε κοκαλάκι. Ο κόσμος τότες βέβαια έτρεξε για πλιάτσικο, όπως και στον Κέντρο για το καράβι τρέχανε. Εδώ το καράβι βομβαρδιζότανε, οι άλλοι τρέξανε να μπούνε μέσα, ν` αρπάξουν ό,τι βρίσκανε και τα αεροπλάνα ακόμα βομβαρδίζανε. Τέλος πάντων, δεν έγινε κάνενα ατύχημα από αυτήν την περίπτωση και θυμάμαι που με πήρε η μάνα μου από το χέρι και πήγαμε πίσω εκεί, να δούμε τ` αεροπλάνο, τι είχε γίνει. Και πόσοι άλλοι ήταν εκεί πέρα. Εγώ τώρα, σκέψου μυαλό που το `χα  παιδί, δε βλέπαμε αεροπλάνο πουθενά και της λέω, μήπως είναι μαμά μέσα σ` αυτό το δωμάτιο; Ένα δωματιάκι εκεί χάμω, ένα σταυλί. Ακόμα εκεί πάνω είναι αυτό το σταυλί. Λέω, μήπως είναι εκεί μέσα και… Και όταν πήγα πραγματικά, χέρια, αυτά… κομμένα, απάνω στις λαμαρίνες απάνω στα αυτά… δηλαδή ένα πράμα αηδιαστικό ήτανε. Πήγε ο κόσμος ό,τι βρει… Λάφυρα για οτιδήποτε, για να επιζήσει. Η μητέρα μου τράβηξε εκεί χάμω ένα αλεξίπτωτο, βρήκε ένα αλεξίπτωτο που καιγότανε, το πήρε, το `σβησε, το `κανε εκεί χάμω, επειδής ήτανε και μοδίστρα έφτιαξε ένα φόρεμα της αδερφής μου της μεγάλης. Αυτό το φόρεμα αν υπήρχε σήμερα θα τανε… Και ξέρεις αυτό ήτανε σκέτο μετάξι ε; Πού να υπάρχει, αυτά λέμε, δεν ξέρανε την αξία που μπορεί να `χει, ας πούμε, το κάθε παλιό πράμα και τα… Και τους σκοτωμένους βέβαια τους Γερμανούς τους θάψαν απάνω στην Παναγίτσα ή κάναν έναν ομαδικό τάφο.

Λάρα: Ποιος τους κουβάλησε; Ο κόσμος από δω ή ήτανε οι Ιταλοί;

Δημ: Κόσμος πήγε και κουβάλησε. Ήταν κι από τους ίδιους που ήτανε ζωντανοί, ακόμα και η μητέρα μου με τους γαϊδάρους  μετέφερνε τραυματίες. Επιτάξαν… Ε, τους επιτάξανε… Επιβάλλαν, ας πούμε, ότι… με τι μέσα να τους μεταφέρουν οι ανθρώποι, ας πούμε, σου λέει βοηθήστε, και έτσι κι έγινε. Ε, μετά αφού τελειώσαν τα πράματα πια και αποχωρήσαν όλοι από κει, ήρθαν, τους πήρανε τους τραυματίες. Τους δε σκοτωμένους, τους πήραν μετά από χρόνια. Ήρθαν και…

Λάρα: Α, ήρθαν και πήρανε τα κόκκαλα;

Δημ: Ναι, τα οστά. Και τους Εγγλέζους ήρθαν και τα πήρανε, τους υποδείξαν, ας πούμε, πού είναι θαμμένα και πήγαν και τα πήρανε. Όταν τέλειωσε πια ο πόλεμος. Όταν τέλειωσε ο πόλεμος μετά από…

Λάρα: Και ποιοι ήρθαν; Οι Γερμανοί και τα πήρανε;

Δημ: Ναι, οι Γερμανοί και Εγγλέζοι. Συγγενείς, συγγενείς υποτίθεται ότι ήτανε συγγενείς.

Το άρθρο Η μητέρα μου τράβηξε εκεί χάμω ένα αλεξίπτωτο που καιγότανε, το πήρε, το ΄σβησε, επειδής ήτανε και μοδίστρα έφτιαξε ένα φόρεμα της αδερφής μου της μεγάλης, σκέτο μετάξι εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.

Ο βομβαρδισμός του πλοίου στον Κέντρο. Το πλιάτσικο

Η: Όταν έγινε ο βομβαρδισμός εσείς που είσαστε;

Κ: Εδώ ήμουνα. Το `42, `43. Πώς δεν τους ησκοτώσαν όλους. Και μένα, κι εγώ ηπήα τελευταίος. Ήμουν μες στο λαγκάδι, ήχτιζα κάτι τοίχους και ήρθα και πήγα γραμμή στο σκαλίν εκεί.

Μ: Ο μπαμπάς που ήταν, ο μπαμπάς ο δικός μου;

Κ: Ο μπαμπάς σου; Εκείνος ήτανε πίσω, πάνω στην Αγριομέλισσαν ηπήε. 

Η: Και βομβαρδίζανε αεροπλάνα; […]

Κ: Έντεκα αεροπλάνα ήτανε, από δω ως την άμμο στην Περαπάντα, ηγαζώναν το μέρος όλο κι ηπηαίναν εις τον Κέντρο. Αλλά είχασι περάσει, γιατί πήαν εκεί για πλιάτσικα κάτω. Είχε στρατιώτες πολλούς μέσα Ιταλούς, τους είχαν οι Γερμανοί κι αφού ήρτεν αεροπλάνο, να κάνει αναγνώρισιν εκεί, τους λέει «Φευγάτε, γιατί τώρα σε λίγο θα `ρτουν αεροπλάνα να….» Και ηφύασι και είχαν περάσει εδώ. Αλλιώς `θελε να σκοτωθούν σχεδόν όλους, όπως ήρχουντο όλος ο δρόμος ήτανε σκαμμένος με μπόμπες, ηπέφταν από την Παναγία κι εκεί. Τ` απόγευμαν ήρτανε και ηπήαν δυό αεροπλάνα, ήρταν από δω, πήανε ψηλά. Αυτοί λοιπόν από μες στο βαπόρι είχαν προσηλωθεί εκεί και περνά ένα χαμηλά-χαμηλά από την Παναγία και πάει και τις αμολεί μέσα αυτό και το βούλιαξε. Αλλά όπως ηπήε να περάσει το Μύλο πέρα, το ρίξανε, ήπεσεν εδώ πίσω. Το βράδυ σκοτώθησαν πολλοί, ήταν όλοι μέσα για να βγάλουν τα πράματά τους. Ήτο βουλιασμένο το βαπόρι, […] μες στην άμμο και ηκάθουντον απάνω και ήρταν τ` αεροπλάνα και ησκοτώσαν πολλούς. Την άλλην ημέρα όλοι γυρνούσαν στον Κέντρο για πλιάτσικα και να δυο αεροπλάνα και ηρχίσαν και ηβάζαν από πάνω από τον Πάπα που ηκατεβαίνα. Άλλοι πέφταν στη θάλασσα άλλοι αυτό και βγαίναν όξω, αλλά δεν ηρίχναν απάνω στον κόσμο, όχι, έτσι στον αέρα, ήτον εγγλέζικα.

Καλ: Από δω ήτον ο κόσμος;

Κ: Όλος ο κόσμος δεν είχεν πάει εκεί για πλιάτσικα το πρωί;

Η: Εσείς πήρατε κάτι; Πήγατε κει εσείς;

Κ: Εμείς μετά ηπιάσαμε, ηβγάλαμε το κάρβουνον όλο, κόψαμε τις λαμαρίνες, τις ηπηαίναμε τότες στη Νάξο. Όλες τις χοντρές λαμαρίνες τις πηαίναν για τα μαγκανοπήγαδα κι ηφορτώναμε πατάτες κι ηρχόμαστε. Η γέφυρα ήτο σαν το σπίτι, όσο είναι το σπίτι με τις κάμαρες, τόσο ήτον η γέφυρα. Σιδερένια όλα, κολώνες και κείνη την ημέρα δεν είχα πάει εγώ, είχα πάει στις Αγριλιές για άλλη δουλειά, και με την Απελευτέρωση να το καταδιωκτικό και πάει μέσα στο βαποράκι. Ηφύαν όλοι, ηδουλεύγαν καμιά δεκαπενταριά άτομα μέσα. Είχαν βάλει δυναμίτες, είχαν κόψει τη γέφυρα και την ητουμπάρανε, για να τη διαλύσου` και πάει το βαποράκι. Άλλοι ηπήασι μέσα στη λαγκάδα, άλλοι στη Μεσσαριά, οι δικοί μας από τον Τρούλο και περάσαν εδώ κάτω. Τότες ητραβούσαν τον πατέρα σας που είχεν το λιβάδι. Το `χε καλοκαιρινό και τον ηπιάσαν και «Ποιοι ήτο μέσα και ποιοι το κόβαν το βαπόρι;» Λέει, «Ξέρω γω», δεν ημαρτύρα τώρα εκείνος. Λέει, «Αφού είναι το δικό σου το περβόλιν εδώ», γιατί ήτον περβόλι πραγματικώς. «Λέει, δεν ήμουν εδώ εκείνη την ημέρα.» Είχαμεν ίσα με εφτακόσιες οκάδες. Κάνα δυο τόνους είχαμε μαντέμι σπάσει με τον συγχωρημένο τον Γιάννη. Το δίναμε του Τουρκιού, το πήαινεν από δω στο…  Μας το πλήρωναν δυο φράγκα τότες, δυο δραχμές ήτο λεφτά. Και το μπαρκάρουν όλο μες στο βαποράκι και το πήραν για να το πουλήσουν αυτοί. Ύστερα ήρτε μια εταιρεία και το `κοψε.

Το άρθρο Έντεκα αεροπλάνα ήτανε, από δω ως την άμμο στην Περαπάντα, ηγαζώναν το μέρος όλο κι ηπηαίναν εις τον Κέντρο εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.

Ο βομβαρδισμός του καραβιού στον Κέντρο. Ο Ιταλός που το έσκασε

Η: Εσεις τον είχατε δει το βομβαρδισμό του πλοίου στον Κέδρο;

Σοφ: Εγώ με τον άντρα μου είμεστε δώδεκα χρονώ κι είμεστε εκεί πέρα και βόσκαμε κατσίκια. Όλο τον πόλεμο τον είδαμε. Που πηγαίνανε τ` αερόπλανα, τρία εγγλέζικα αερόπλανα, περνούσανε πέρα από τις Μάκαρες, πηγαίνανε την Αμοργό και περνούσαν τα Δωδεκάνησα εδώ γιαλό-γιαλό και πηαίναν από την Καλοταρίτισσσα κι ανεβαίνανε τον Πάπα και κατεβαίνανε από τον Τρούλο και ρίχναν τόσα βλήματα, τόσα βλήματα τα ρίχνανε μέσα στο βαπόρι. Ρίχναν με τ` αντιαεροπορικά κι από κάτω, αλλά αφού ηρίξαν πια και το μισοκάψαν το βαπόρι, πήγανε δυο Γερμανοί απάνω στον Τρούλο με αντιαεροπορικά, τέλος πάντων με τα τουφέκια και όπως περνούσαν λοιπόν κάτω τ` αερόπλανα, ηρίξανε και το ένα το τραυματίσανε και πήεν έπεσε από κει πίσω στα Παχυβούνια και ηκάησαν κι αθρώποι, κι ευτυχώς δεν έπεσε στον Σταυρό να κάψει το χωριό. Τα άλλα τα τραυματίσαν όμως, ήταν και δυο παπόρια εδώ κάτω στο Μύλο αραγμένα και λέω εγώ, εεε κι αν δεν κατέβουν από τη Μεσαριά, λέω, αν μείνουν εδώ θα την κάψουν τη Μεσαριά, που θα κατεβγαίναν από δω πάνω να την ηκάβγαν τη Μεσαριά τελείως. Θα ρίχναν τα βαπόρια, θα ρίχναν αυτοί από `δω πάνω, θα την κάβγαν τη Μεσαριά και φοβηθήκανε αυτά, σου λέει, εδώ άμα μας στριμώξουν, θα μας κάψουν καλά-καλά κι πήαν τα Δωδεκάνησα. Κι ηπήαν ύστερι τ` αερόπλανα αφού το κάψαν το παπόρι στον Κέντρο κι ηπήαν από δω μέσα. Αλλά τα `χαν, λέει, τραυματίσει και τα άλλα αερόπλανα και ήρεν ο ένας τ` αλλουνού και κάησαν τ` αερόπλανα και κάησαν και τα παπόρια. Αλλά το μεγαλύτερο παπόρι ήτον του Κέντρου. Ε κακόμοιροι αθρώποι. Τις τραυματίες τις πήραν οι δικοί μας τις πήγαν κάτω στο σκολειό, τω` δώκανε ρούχα, τω` δώκανε τροφή, τις περιποιηθήκανε. Α, και την άλλη, σε δυο μέρες παρουσιάζονται οι Γερμανοί από παντού, ειδοποιήθησα`. Περάσαν από απ` όξω, ήτον ο Κώστας μας του λεν`, «Βρε πού είναι οι αιχμάλωτοι;» Εκεί πέρα ηκάτσανε. Λέει, «Τις πήραν οι δικοί μας, τις πήγανε κάτω, τις περιποιηθήκαν τα τραύματά των όλα.» Λέει, «Αλίμονο αν δεν τις εβρώμε, θα κάψωμε το νησί.» Θηρία! Τον αδερφό μου τον Κώστα τον κυνηούσαν να τον σκοτώσουν, πήε και κρύφτη. Ε, κακία οι κακοθάνατοι. Ήρτεν ένας Ιταλός τη βραδιά που τραυματίσαν το παπόρι, το `σκασε κι ήρτεν επά και ήταν η αδερφή μου η καμένη και της λέει, λέ`, «Έλα να μου δώσετε ένα δωμάτιο να πέσω γιατί θα με σκοτώσουν οι Γερμανοί.» Και του δώκαμε και φαΐ κι ήφαε και του βάλαμεν και ήπεσε και το πρωί σηκώθηκε κι ήδωκε κάτι δαχτυλίδια, κάτι βραχιόλια της αδερφής μου. «Θα με σκοτώσουν» λέει. Τις κατατρέχαν τις Ιταλούς να τις σφαχ`. Ηπηαίναν, λέει και τις βάλαν μέσα σε… γιατί τις ηγελάσαν, λέει… ήτο να συμμαχήσουν μαζί και τις ηγελάσαν οι Ιταλοί και τις βάλανε μέσα σε ένα βαπόρι, λέει, τις βάλαν κάτω στο μπάρι και τις βυθίζανε έτσι δα ζωντανούς τους κακόμοιρους. Αλλά ηκάμαν κι οι Γερμανοί, Ιταλοί… Ντόπιοι τα κάμαν όλα, οι ντόπιοι. Για να φαν οι ντόπιοι πηαίναν και τις Ιταλούς στα νησιά. Στην Αμοργό επιτάζαν τα λιοτρίβια, μετρούσαν το λάδι, τα επιτάζαν τα πάντα τα πάντα, τα κρασιά. Τι δεν ηκάνα`. Και περάσαμε! Πώς ηγλιτώσαν τ` αδέρφια μου ούτε και… Μας είχαν πάρει τη βάρκα μας, τη βάρκα την είχεν ο αδερφός μου ο Κώστας, ήπιανε χταπόδια, ψάρια, και μας την ηπήραν εκεί που την είχαμε σύρει στον Κέντρο και την ηκουβαλούσανε τις εσκοτωμένους όξω Γερμανοί. Ύστερι την ηπήραν οι δικοί μας και την ηπήραν στην πάνω πάντα και την ηράξαν, αλλά τρεις μέρες κατεβαίναν τ` αερόπλανα και ρίχνα` συνέχεια μες στην άμμο, να μη βρεθεί μες στο παπόρι ζωντανός άθρωπος και πώς ηγλιτώσαν οι δικοί μας ο θεός ξέρει.

Το άρθρο Τρεις μέρες κατεβαίναν τ` αερόπλανα και ρίχνα` συνέχεια μες στην άμμο, να μη βρεθεί μες στο παπόρι ζωντανός άθρωπος εμφανίστηκε πρώτα στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΟΝΟΥΣΑΣ.